“ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ജനാധിപത്യം മരിക്കുന്നത് അതിർത്തികളിൽ ശത്രുക്കൾ ആക്രമിക്കുമ്പോഴല്ല; മറിച്ച്, ആ രാജ്യത്തിന്റെ നിയമനിർമ്മാണ സഭകൾക്കുള്ളിൽ യുക്തിചിന്തയുടെ ശബ്ദം നിലയ്ക്കുമ്പോഴാണ്.”
ആമുഖം:
ഒരു റിപ്പബ്ലിക്കിൻ്റെ ചിന്തിക്കുന്ന തലച്ചോറാകേണ്ട നിയമനിർമ്മാണ സഭകൾ, വെറും തെരുവ് ഗുസ്തി വേദികളും സോഷ്യൽ മീഡിയ റീൽസുകൾ നിർമ്മിക്കാനുള്ള ഷൂട്ടിംഗ് ഫ്ലോറുകളുമായി മാറിയതെങ്ങനെ? കൂറുമാറ്റ നിരോധന നിയമം എം.പിമാരെ വെറും റബ്ബർ സ്റ്റാമ്പുകളാക്കി മാറ്റിയതും, ഗില്ലറ്റിനിലൂടെയും ഓർഡിനൻസുകളിലൂടെയും എക്സിക്യൂട്ടീവ് ജനാധിപത്യപരമായ സംവാദങ്ങളെ കശാപ്പ് ചെയ്യുന്നതും ഈ ലേഖനം തുറന്നുകാട്ടുന്നു. നിയമസഭകളിലെ ക്രിമിനൽവൽക്കരണവും ഭരണ-പ്രതിപക്ഷ ഒത്തുകളികളും ചേർന്ന് ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തെ ‘മസ്തിഷ്കമരണത്തിലേക്ക്’ തള്ളിവിടുന്ന ഭയാനകമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളിലേക്ക് വിരൽചൂണ്ടുന്ന ഒരു സമഗ്ര വിശകലനം.
ജനാധിപത്യത്തിൻ്റെ മരിക്കുന്നു
ഒരു രാജ്യത്തിൻ്റെ ജനാധിപത്യം മരിക്കുന്നത് അതിർത്തികളിൽ ശത്രുക്കൾ ആക്രമിക്കുമ്പോഴല്ല; മറിച്ച്, ആ രാജ്യത്തിൻ്റെ നിയമനിർമ്മാണ സഭകൾക്കുള്ളിൽ യുക്തിചിന്തയുടെ ശബ്ദം നിലയ്ക്കുമ്പോഴാണ്. പാർലമെന്റും നിയമസഭകളും കേവലം കല്ലും സിമന്റും കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ കെട്ടിടങ്ങളല്ല. അവ ഒരു റിപ്പബ്ലിക്കിൻ്റെ ചിന്തിക്കുന്ന തലച്ചോറാണ് (Brain of the Republic). കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ഭാവി നിർണ്ണയിക്കുന്ന നിയമങ്ങൾ ഇഴകീറി പരിശോധിക്കപ്പെടേണ്ട, ഭരണകൂടത്തിൻ്റെ നയങ്ങളെ യുക്തിയുക്തം ചോദ്യം ചെയ്യേണ്ട പവിത്രമായ ഇടങ്ങൾ.
എന്നാൽ ഇന്ന് ടെലിവിഷൻ സ്ക്രീനുകളിൽ നാം കാണുന്നതെന്താണ്? മൈക്കുകൾ വലിച്ചെറിയുന്ന, കടലാസുകൾ കീറിയെറിയുന്ന, പരസ്പരപൂരകങ്ങളായി അസഭ്യം പറയുന്ന ജനപ്രതിനിധികളുടെ ഒരു ആൾക്കൂട്ടത്തെ. നിയമനിർമ്മാണ സഭകൾ ഇന്ന് കേവലം രാഷ്ട്രീയ വൈരാഗ്യം തീർക്കാനുള്ള ‘തെരുവ് ഗുസ്തി’ വേദികളായി (Street wrestling rings) അധഃപതിച്ചിരിക്കുന്നു.
ജനാധിപത്യത്തിൻ്റെ ഈ മസ്തിഷ്കമരണം പെട്ടെന്നൊരു സുപ്രഭാതത്തിൽ സംഭവിച്ചതല്ല.
മുൻ ലേഖനങ്ങളിൽ നാം ചർച്ച ചെയ്ത അഴിമതിയുടെയും സ്വത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിൻ്റെയും സ്വാഭാവികമായ തുടർച്ചയാണിത്. സഭയ്ക്കുള്ളിലെ ഈ ബൗദ്ധിക ശൂന്യത വ്യക്തികളുടെ കുഴപ്പം കൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് വ്യവസ്ഥിതിക്കുണ്ടായ ജീർണ്ണത (Systemic rot) കൊണ്ടാണ് സംഭവിച്ചത്. ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണ സഭയിലെ (Constituent Assembly) ഗഹനമായ ചർച്ചകളിൽ നിന്നും ഇന്നത്തെ തെരുവ് ബഹളങ്ങളിലേക്കുള്ള ഇന്ത്യൻ പാർലമെൻറ്റിൻ്റെ പതനം ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ദുരന്തങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഈ തകർച്ചയുടെ യഥാർത്ഥ തുടക്കം എവിടെ നിന്നാണ്?
ചരിത്രത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ, ഇന്ത്യൻ പാർലമെൻറ്ററി സംവാദങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ മരണമണി മുഴങ്ങിയത് 1985-ലാണെന്ന് കാണാം. രാജീവ് ഗാന്ധി സർക്കാർ കൊണ്ടുവന്ന 52-ാം ഭരണഘടനാ ഭേദഗതി, അഥവാ കൂറുമാറ്റ നിരോധന നിയമം (Anti-Defection Law – 10th Schedule). ‘ആയാ റാം ഗയാ റാം’ രാഷ്ട്രീയത്തെ തടയാൻ എന്ന പേരിൽ കൊണ്ടുവന്ന ഈ നിയമം, യഥാർത്ഥത്തിൽ ജനാധിപത്യത്തിൻ്റെ കഴുത്തിൽ വീണ കുരുക്കായി മാറുകയായിരുന്നു.
ഈ നിയമം വന്നതോടെ എം.പിമാരും എം.എൽ.എമാരും സ്വന്തമായി ചിന്താശേഷിയുള്ള ജനപ്രതിനിധികൾ അല്ലാതായി മാറി. അവർ കേവലം പാർട്ടി ഹൈക്കമാൻഡിൻ്റെയോ കേന്ദ്ര നേതൃത്വത്തിൻ്റെയോ തീരുമാനങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് കൈപൊക്കുന്ന ‘റബ്ബർ സ്റ്റാമ്പുകളും’ വോട്ടിംഗ് യന്ത്രങ്ങളുമായി ചുരുങ്ങി.
പാർട്ടി വിപ്പ് (Whip) എന്ന ചാട്ടവാറിന് മുന്നിൽ ജനപ്രതിനിധിയുടെ മനസ്സാക്ഷിക്കും വോട്ടർമാരോടുള്ള ബാധ്യതയ്ക്കും യാതൊരു വിലയുമില്ലാതായി. കേവലം സഭാപരമായ അവിശ്വാസ പ്രമേയങ്ങളിലോ ബജറ്റുകളിലോ മാത്രം ഒതുങ്ങേണ്ട വിപ്പ്, ഇന്ന് നിസ്സാര വിഷയങ്ങളിൽ പോലും അംഗങ്ങളുടെ വോട്ടിംഗ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് മേൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സൗകര്യപ്രദമായ അസാന്നിധ്യം (Cross-voting or Absenting) പോലും പാർട്ടിയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെടാൻ കാരണമാകുന്നു. ഒരു ബില്ലിനെക്കുറിച്ച് സഭയിൽ എന്ത് ബൗദ്ധികമായ സംവാദം നടന്നിട്ടും കാര്യമില്ല എന്ന അവസ്ഥ വന്നു. കാരണം, ചർച്ചകൾക്കൊടുവിൽ വോട്ടെടുപ്പ് നടക്കുമ്പോൾ, സ്വന്തം യുക്തിക്കും ബോധ്യത്തിനും അനുസരിച്ച് വോട്ട് ചെയ്യാൻ (Free Vote) ഒരു അംഗത്തിനും അധികാരമില്ല. പാർട്ടി നേതൃത്വം എന്ത് പറയുന്നുവോ, അത് അന്ധമായി അനുസരിക്കാൻ അവർ നിയമപരമായി ബാധ്യസ്ഥരായി.
സ്വന്തം അഭിപ്രായം പറയാനോ, തെറ്റിനെ തെറ്റെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കാനോ സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്ത ഒരു സഭയിൽ പിന്നെ എന്തിനാണ് ബൗദ്ധിക ചർച്ചകൾ? ഈ ചോദ്യമാണ് ഇന്ത്യൻ നിയമനിർമ്മാണ സഭകളെ ഇന്നത്തെ നിലയിലേക്ക് തരംതാഴ്ത്തിയത്. ചിന്തിക്കുന്ന തലച്ചോറുകൾക്ക് പകരം, പാർട്ടിയോട് അന്ധമായ വിധേയത്വം പുലർത്തുന്ന അടിമകളെ മാത്രം മതി എന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ മാറി. ഇത് സഭയ്ക്കുള്ളിലെ സംവാദങ്ങളുടെ നിലവാരത്തെ പാടെ തകർത്തു. പഠിക്കാനും വായിക്കാനും തയ്യാറാകുന്ന രാഷ്ട്രീയക്കാരുടെ എണ്ണം കുറഞ്ഞു.
മാത്രമല്ല, പണ്ട് പാർട്ടി ലൈനുകൾക്ക് അപ്പുറം സാധാരണ എം.പിമാർ അവതരിപ്പിച്ചിരുന്ന ‘പ്രൈവറ്റ് മെമ്പേഴ്സ് ബില്ലുകൾ’ ഗൗരവമുള്ള ചർച്ചകളിലേക്ക് വഴിതുറന്നിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്ന് അത്തരം ബില്ലുകൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന അക്കാദമിക-രാഷ്ട്രീയ മുൻഗണന തുലോം കുറവാണ്. ഭരണകൂട ഭൂരിപക്ഷത്തിൻ്റെ സമ്മർദ്ദത്തിൽ അവ വെറും ചടങ്ങ് മാത്രമായി ഒതുങ്ങിപ്പോകുന്നതോടെ, സ്വതന്ത്രമായി ചിന്തിക്കുന്ന ജനപ്രതിനിധികളുടെ ശേഷി ഫലത്തിൽ വന്ധ്യംകരിക്കപ്പെടുന്നു. നിയമനിർമ്മാണ പ്രക്രിയ എന്നത് കേവലം ഭൂരിപക്ഷം തെളിയിക്കാനുള്ള ഒരു സാങ്കേതിക ചടങ്ങ് മാത്രമായി മാറിയിരിക്കുന്നു.
കൂറുമാറ്റ നിയമവും വിപ്പ് സംസ്കാരവും സഭയിലെ സംവാദങ്ങളുടെ പ്രസക്തി ഇല്ലാതാക്കിയപ്പോൾ, സ്വാഭാവികമായും ജനപ്രതിനിധികളുടെ ബൗദ്ധിക നിലവാരവും കുത്തനെ ഇടിഞ്ഞു. ഒരു സങ്കീർണ്ണമായ സാമ്പത്തിക നയത്തെയോ, നിയമ നിർമ്മാണത്തെയോ സഭയിൽ കീറിമുറിച്ച് പരിശോധിക്കണമെങ്കിൽ വായനയും, പഠനവും, ചരിത്രബോധവും അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. എന്നാൽ, പാർട്ടി വിപ്പ് അനുസരിച്ച് മാത്രം കൈപൊക്കാൻ വിധിക്കപ്പെട്ട ഇന്നത്തെ ഭൂരിഭാഗം രാഷ്ട്രീയക്കാർക്കും ഈ ബൗദ്ധിക നിലവാരമില്ല എന്നതാണ് നഗ്നമായ യാഥാർത്ഥ്യം.
നയങ്ങളെയും ആശയങ്ങളെയും ആശയങ്ങൾ കൊണ്ട് നേരിടാനുള്ള ബൗദ്ധിക ശേഷി (Intellectual ammunition) ഇല്ലാതാകുമ്പോഴാണ് രാഷ്ട്രീയക്കാർ ഏറ്റവും എളുപ്പമുള്ള കുറുക്കുവഴി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്. എതിരാളിയുടെ നയങ്ങളെ വിമർശിക്കുന്നതിന് പകരം, അവർ എതിരാളിയുടെ വ്യക്തിജീവിതത്തെയും കുടുംബത്തെയും സഭയിലേക്ക് വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു. നിയമസഭകളുടെയും പാർലമെൻറ്റിൻ്റെയും പവിത്രമായ തളം ഇന്ന് വിലകുറഞ്ഞ വ്യക്തിഹത്യകളുടെ (Character Assassination) വേദിയായി മാറിയിരിക്കുകയാണ്.
നയങ്ങളെ വിമർശിക്കാൻ കഴിവില്ലാത്തവർ എതിരാളിയുടെ കിടപ്പറയിലേക്ക് ഒളിഞ്ഞുനോക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.
കിടപ്പറ ചർച്ചകളുടെയും വ്യക്തിപരമായ അധിക്ഷേപങ്ങളുടെയും ഈ രാഷ്ട്രീയം ഒരു ജനപ്രതിനിധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ മിടുക്കല്ല, മറിച്ച് അയാളുടെ ബൗദ്ധിക പാപ്പരത്തത്തിൻ്റെ (Intellectual Bankruptcy) ഏറ്റവും വലിയ തെളിവാണ്. രാജ്യത്തെ ബാധിക്കുന്ന തൊഴിലില്ലായ്മയെക്കുറിച്ചോ, സാമ്പത്തിക തകർച്ചയെക്കുറിച്ചോ സംസാരിക്കാൻ കഴിയാത്തവർ, സഭയ്ക്കുള്ളിൽ പരസ്പരപൂരകമായി ചെളിവാരിയെറിഞ്ഞ് മാധ്യമശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇത് തങ്ങളെ വോട്ട് ചെയ്ത് വിജയിപ്പിച്ച ജനങ്ങളോട് കാണിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ വഞ്ചനയാണ്.
നിയമനിർമ്മാണ സഭകൾ ഇത്തരം തെരുവ് ബഹളങ്ങളിലും വ്യക്തിഹത്യകളിലും അഭിരമിക്കുമ്പോൾ, യഥാർത്ഥത്തിൽ അതിൻ്റെ ഗുണം ലഭിക്കുന്നത് ആർക്കാണ്? ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം വിരൽ ചൂണ്ടുന്നത് ആധുനിക ജനാധിപത്യം നേരിടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ അപകടത്തിലേക്കാണ്; എക്സിക്യൂട്ടീവിൻ്റെ സ്വേച്ഛാധിപത്യം (Tyranny of the Executive).
ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനാ വ്യവസ്ഥ പ്രകാരം മന്ത്രിസഭ അഥവാ എക്സിക്യൂട്ടീവ്, പാർലമെൻറ്റിനോട് (Legislature) ഉത്തരം പറയാൻ ബാധ്യസ്ഥരാണ്. ഭരണകൂടത്തിൻ്റെ തെറ്റായ നയങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും തിരുത്താനുമുള്ള കാവൽനായ്ക്കളായാണ് (Watchdogs) നിയമനിർമ്മാണ സഭകളെ വിഭാവനം ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഇന്ന് സംഭവിക്കുന്നത് നേരെ മറിച്ചാണ്. കാവൽനായ്ക്കളെ ഭരണകൂടം തന്നെ ചങ്ങലയ്ക്കിട്ട് വായ്മൂടിക്കെട്ടിയിരിക്കുന്നു.
പാർലമെൻറ്റിൻ്റെ ഏറ്റവും സുപ്രധാനമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്നത് ബഹളമയമായ സഭാതലത്തിലല്ല, മറിച്ച് പാർലമെൻറ്ററി സ്റ്റാൻഡിംഗ് കമ്മിറ്റികളുടെ (Parliamentary Standing Committees) നിശബ്ദമായ മുറികളിലാണ്. ഭരണ-പ്രതിപക്ഷ ഭേദമന്യേ, ബില്ലുകളെ സൂക്ഷ്മമായി പഠിക്കാനും തിരുത്തലുകൾ നിർദ്ദേശിക്കാനുമുള്ള വേദിയാണത്. എന്നാൽ, ആധുനിക ഭരണകൂടങ്ങൾ ഈ സമിതികളെ പൂർണ്ണമായും നോക്കുകുത്തിയാക്കിയിരിക്കുന്നു.
ചർച്ചകളെ പൂർണ്ണമായും ഒഴിവാക്കാൻ ഭരണകൂടം കണ്ടെത്തുന്ന മറ്റൊരു ജനാധിപത്യവിരുദ്ധ കുറുക്കുവഴിയാണ് ‘ഓർഡിനൻസ് രാജ്’ (Ordinance Raj). പാർലമെൻറ്റ് സമ്മേളിക്കാത്ത സമയങ്ങളിൽ അടിയന്തര ഉത്തരവുകൾ വഴി നിയമങ്ങൾ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന രീതി. നിയമസഭകളെയും പാർലമെൻറ്റിനെയും ചർച്ചാ വേദിയാക്കാതെ, ഭരണകൂടം അടിയന്തരാവസ്ഥയ്ക്ക് തുല്യമായി ‘ഓർഡിനൻസുകൾ’ വഴി ഭരിക്കുന്നത് ചർച്ചാ ജനാധിപത്യത്തോടുള്ള സമാനതകളില്ലാത്ത വെല്ലുവിളിയാണ്.
ഇതിനെയെല്ലാം മറികടന്ന് സഭയിൽ ബില്ലുകൾ വരുമ്പോഴോ, കോടിക്കണക്കിന് പൗരന്മാരുടെ ജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്ന സുപ്രധാന നിയമങ്ങൾ യാതൊരു ചർച്ചയുമില്ലാതെ, സഭയിലെ ബഹളങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ മിനിറ്റുകൾക്കുള്ളിൽ പാസ്സാക്കിയെടുക്കുന്ന ഭരണകൂട ഭീകരതയ്ക്കാണ് നാം ഇന്ന് സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നത്. ഭരണകൂടങ്ങൾ സഭയിൽ ചർച്ചകൾ അട്ടിമറിക്കാൻ പ്രയോഗിക്കുന്ന ഏറ്റവും ജനാധിപത്യവിരുദ്ധമായ മാർഗ്ഗങ്ങളിലൊന്നാണ് ‘ഗില്ലറ്റിൻ’ (Guillotine) എന്ന സാങ്കേതിക തന്ത്രം. സമയക്കുറവിൻ്റെയോ ബഹളങ്ങളുടെയോ മറവിൽ സുപ്രധാന ബില്ലുകളിന്മേലുള്ള ചർച്ചകൾ വെട്ടിച്ചുരുക്കി, അവ കൂട്ടത്തോടെ വോട്ടിനിട്ട് അനായാസം പാസ്സാക്കിയെടുക്കുന്ന രീതിയാണിത്. ജനാധിപത്യപരമായ സംവാദങ്ങളെ ഒറ്റയടിക്ക് വെട്ടിമാറ്റുന്ന ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക്, ഫ്രഞ്ച് വിപ്ലവകാലത്ത് തലവെട്ടാൻ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന അതേ യന്ത്രത്തിൻ്റെ പേര് തന്നെ വീണത് തികച്ചും അർത്ഥവത്താണ്. ഇതൊരു ജനാധിപത്യ പ്രക്രിയയല്ല, മറിച്ച് ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളെ കശാപ്പ് ചെയ്യുന്ന ഭരണകൂട ഭീകരതയാണ്.
ഇതിലും വലിയ ജനാധിപത്യവിരുദ്ധതയാണ് ‘മണി ബില്ലുകൾ’ (Money Bills) എന്ന പേരിൽ നടക്കുന്ന ഭരണഘടനാപരമായ അട്ടിമറി. രാജ്യസഭയ്ക്ക് ഭേദഗതി വരുത്താൻ അധികാരമില്ലാത്ത, കേവലം സാമ്പത്തിക കാര്യങ്ങൾ മാത്രം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന മണി ബില്ലുകളായി വിവാദപരമായ മറ്റ് പല നിയമങ്ങളെയും ഭരണകൂടങ്ങൾ വേഷംമാറ്റി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. രാജ്യസഭയിൽ ഭരണപക്ഷത്തിന് ഭൂരിപക്ഷമില്ലാത്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ, അവരെ മറികടക്കാനും സൂക്ഷ്മപരിശോധന ഒഴിവാക്കാനുമാണ് ഈ പഴുത് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ഇരുസഭകളുള്ള (Bicameral) ഒരു ജനാധിപത്യ വ്യവസ്ഥയെ ഭരണകൂടം തങ്ങളുടെ കാൽക്കീഴിലാക്കുന്നതിൻ്റെ ഭയാനകമായ കാഴ്ചയാണിത്.
നിയമനിർമ്മാണ സഭകളുടെ നിഷ്പക്ഷത കാത്തുസൂക്ഷിക്കേണ്ട സ്പീക്കർ പദവിയുടെ മേൽപോലും രാഷ്ട്രീയ പക്ഷപാതിത്വത്തിൻ്റെ കരിനിഴൽ വീഴുന്നുവെന്ന ആക്ഷേപങ്ങൾ സമീപകാലത്ത് ശക്തമാണ്. സഭയിലെ നടപടിക്രമങ്ങളിലും പ്രതിപക്ഷത്തിന് അനുവദിക്കപ്പെടുന്ന സമയപരിധിയിലും ഭരണകൂട സമ്മർദ്ദങ്ങൾ പ്രതിഫലിക്കുന്നു എന്ന വിമർശനം ജനാധിപത്യത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. ചെറിയ പാർട്ടികൾക്ക് തങ്ങളുടെ യുക്തിഭദ്രമായ വശങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കാൻ ലഭിക്കുന്നത് വെറും 2-3 മിനിറ്റുകൾ മാത്രമാണ്. ഇതുകൊണ്ടൊരു സങ്കീർണ്ണ നിയമത്തെ വിശകലനം ചെയ്യാൻ സാധ്യമല്ല.
ഭരണകൂടം തങ്ങളുടെ ഇംഗിതങ്ങൾ അടിച്ചേൽപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, അതിനെ ആശയപരമായി നേരിടുന്നതിൽ ഇന്നത്തെ പ്രതിപക്ഷവും പൂർണ്ണമായും പരാജയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സർക്കാരിനെ പ്രതിരോധത്തിലാക്കാൻ കൃത്യമായ വാദമുഖങ്ങൾ നിരത്തുന്നതിന് പകരം, സഭാ നടപടികൾ നിരന്തരം തടസ്സപ്പെടുത്തുക (Disruption) എന്നത് മാത്രമാണ് പ്രതിപക്ഷത്തിൻ്റെ ഏക ആയുധം.
ഇവിടെ ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാക്കപ്പെടേണ്ടതുണ്ട്. ജനാധിപത്യത്തിൽ തടസ്സപ്പെടുത്തലും പ്രതിഷേധവും (Protest) എപ്പോഴും മോശമാണെന്ന് ഒരു സ്വതന്ത്ര ചിന്തകന് പറയാനാവില്ല. ഡോ. ബി.ആർ. അംബേദ്കറും, ആചാര്യ കൃപലാനിയും, ഡോ. രാംമനോഹർ ലോഹ്യയുമെല്ലാം സഭയിൽ കടുത്ത പ്രതിഷേധങ്ങൾ ഉയർത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഭരണകൂടത്തിൻ്റെ അതിക്രമങ്ങൾക്കെതിരെയുള്ള ‘വിയോജിപ്പിൻ്റെ ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയ ആയുധമാണത്’. എന്നാൽ, ആശയപരമായ തർക്കങ്ങൾക്കും പദാനുപദ പോരാട്ടങ്ങൾക്കും പകരമായി ‘അന്ധമായ ബഹളം മാത്രം’ ആവർത്തിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് പ്രതിപക്ഷത്തിൻ്റെ ബൗദ്ധികത ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്.
ഒരു സ്വതന്ത്ര ചിന്തകൻ്റെ കണ്ണിലൂടെ നോക്കുമ്പോൾ, സഭയിലെ ഈ ബഹളങ്ങളും സസ്പെൻഷനുകളും ഭരണപക്ഷവും പ്രതിപക്ഷവും തമ്മിലുള്ള അലിഖിതമായ ഒരു ‘രാഷ്ട്രീയ ഒത്തുകളിയാണോ’ (Political Match-fixing) എന്ന് സംശയിക്കേണ്ടിയിരിക്കുന്നു. സങ്കീർണ്ണമായ ബില്ലുകളിന്മേൽ വോട്ടെടുപ്പ് നടക്കുമ്പോൾ കൃത്യമായ ഒരു നിലപാടെടുക്കാൻ പ്രതിപക്ഷത്തിന് പലപ്പോഴും ഭയമാണ്; കാരണം അത് അവരുടെ ഏതെങ്കിലും വോട്ട് ബാങ്കിനെ ബാധിച്ചേക്കാം. ഇവിടെ പ്രതിപക്ഷം കണ്ടെത്തുന്ന ഏറ്റവും എളുപ്പമുള്ള കുറുക്കുവഴിയാണ് ‘സഭാ സ്തംഭനം’. മനപ്പൂർവ്വം ബഹളമുണ്ടാക്കുകയും സഭയുടെ നടുത്തളത്തിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറുകയും വഴി അവർ ബോധപൂർവ്വം അച്ചടക്കനടപടി ഇരന്നുവാങ്ങുന്നു.
ഈ തടസ്സപ്പെടുത്തലുകളെ ഭരണപക്ഷം നേരിടുന്നത് അതിലും വലിയ ജനാധിപത്യ ധ്വംസനത്തിലൂടെയാണ്. തങ്ങളുടെ ഭൂരിപക്ഷം ഉപയോഗിച്ച്, പ്രതിപക്ഷ അംഗങ്ങളെ കൂട്ടത്തോടെ സഭയിൽ നിന്ന് സസ്പെൻഡ് ചെയ്യുന്ന ഏകാധിപത്യ പ്രവണത (Weaponization of Majority). അടുത്തിടെ നടന്ന ഒരു പാർലമെൻറ്റ് സമ്മേളനത്തിൽ 140-ൽ അധികം എം.പിമാരെ ഒരേസമയം പുറത്താക്കിയത് ഇതിൻ്റെ ഭയാനകമായ ഉദാഹരണമാണ്.
യഥാർത്ഥത്തിൽ ഈ നാടകം രണ്ട് കൂട്ടർക്കും ലാഭകരമാണ്.
പ്രതിപക്ഷമില്ലാത്ത ബഹളരഹിതമായ സഭയിൽ യാതൊരു ചർച്ചയും കൂടാതെ ഭരണപക്ഷത്തിന് തങ്ങൾക്ക് വേണ്ട ബില്ലുകൾ അനായാസം പാസ്സാക്കിയെടുക്കാം. മറുവശത്ത്, സസ്പെൻഷൻ നടപടി നേരിട്ട് പുറത്തുവരുന്ന പ്രതിപക്ഷത്തിന് ‘ഞങ്ങൾ ജനങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി സഭയിൽ പോരാടി രക്തസാക്ഷികളായി’ എന്ന് മാധ്യമങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ വീരവാദം മുഴക്കുകയും ചെയ്യാം. ജനങ്ങളുടെ കണ്ണിൽ പൊടിയിടുന്ന ഈ പരസ്പര സഹകരണത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ തോൽക്കുന്നത് ഇന്ത്യയുടെ ജനാധിപത്യം മാത്രമാണ്. പ്രതിപക്ഷമില്ലാത്ത, ഒഴിഞ്ഞുകിടക്കുന്ന സഭയിൽ വെച്ച് രാജ്യത്തിൻ്റെ ഭാവി നിർണ്ണയിക്കുന്ന സുപ്രധാന നിയമങ്ങൾ പാസ്സാക്കിയെടുക്കുന്നത് ജനാധിപത്യത്തിൻ്റെ ശവപ്പറമ്പിലെ ആഘോഷങ്ങൾക്ക് തുല്യമാണ്.
എങ്ങനെയാണ് നമ്മുടെ നിയമനിർമ്മാണ സഭകൾക്ക് ഈ ഗതി വന്നത്? സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര കാലഘട്ടത്തിലെ ആദ്യ സഭകളിലേക്ക് തിരിഞ്ഞുനോക്കിയാൽ അവിടെ നിയമജ്ഞരെയും, ദാർശനികരെയും, സ്വാതന്ത്ര്യസമര സേനാനികളെയും കാണാമായിരുന്നു. എന്നാൽ, ആറാം ലേഖനത്തിൽ നാം കണ്ട അഴിമതിയുടെയും, ഏഴാം ലേഖനത്തിൽ ചർച്ച ചെയ്ത സ്വത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിൻ്റെയും വളർച്ചയോടെ സഭയുടെ ഘടന പൂർണ്ണമായും മാറിമറിഞ്ഞു.
പണവും പേശീബലവും (Money and Muscle power) ഉള്ള പ്രാദേശിക ഗുണ്ടകളും, ജാതി-മത നേതാക്കളും രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളുടെ ടിക്കറ്റിൽ സഭകൾ കീഴടക്കി. ക്രിമിനൽ പശ്ചാത്തലമുള്ളവർ നിയമനിർമ്മാതാക്കളായി (Lawmakers) മാറുന്ന വിരോധാഭാസത്തിനാണ് പിന്നീട് രാജ്യം സാക്ഷ്യം വഹിച്ചത്.
ഈ ജീർണ്ണതയുടെ വ്യാപ്തി മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ അസോസിയേഷൻ ഫോർ ഡെമോക്രാറ്റിക് റിഫോംസിൻ്റെ (ADR) കണക്കുകൾ പരിശോധിച്ചാൽ മതി. രാജ്യത്തെ ജനപ്രതിനിധികളിൽ 40 ശതമാനത്തിലധികം പേർ തങ്ങൾക്കെതിരെ ക്രിമിനൽ കേസുകൾ നിലവിലുണ്ടെന്നും, അതിൽത്തന്നെ കാൽഭാഗത്തിലധികം പേർ അതീവ ഗുരുതരമായ ക്രിമിനൽ കുറ്റങ്ങൾ നേരിടുന്നുണ്ടെന്നും അസോസിയേഷൻ ഫോർ ഡെമോക്രാറ്റിക് റിഫോംസിൻ്റെ (ADR) കണക്കുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. തെരുവിൽ നിയമം ലംഘിക്കുന്നവരെത്തന്നെ നിയമം നിർമ്മിക്കാൻ ഏൽപ്പിക്കേണ്ടി വരുന്ന ഈ ക്രിമിനൽവൽക്കരണം (Criminalization of Politics) സഭയുടെ ബൗദ്ധിക സംസ്കാരത്തെ അടിമുടി നശിപ്പിച്ചു.
അതോടെ സഭയുടെ ഭാഷയും സംസ്കാരവും പൂർണ്ണമായും ‘തെരുവിൻ്റെ ഭാഷയായി’ മാറി. ആശയങ്ങൾ കൊണ്ടുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലുകൾക്ക് പകരം, സഭയ്ക്കുള്ളിൽ മൈക്ക് വലിച്ചെറിയലും, കസേര തല്ലിപ്പൊട്ടിക്കലും, സ്പീക്കറുടെ ഡയസിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറലും തങ്ങളുടെ വീരശൂര പരാക്രമങ്ങളായി ഈ പുതിയ ജനപ്രതിനിധികൾ കൊട്ടിഘോഷിച്ചു.
തെരുവിൽ കാണിക്കുന്ന ഗുണ്ടായിസം സഭയ്ക്കുള്ളിലും ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ, അവർ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന വോട്ട് ബാങ്കുകൾ അത് കയ്യടിച്ച് പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇതിലെ ഏറ്റവും വലിയ ദുരന്തം. ഒരു ജനതയുടെ സാമാന്യബോധം എത്രത്തോളം അധഃപതിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതിൻ്റെ നേർചിത്രമാണ് ഈ കയ്യടികൾ.
തെരുവ് ഗുണ്ടായിസവും സഭയ്ക്കുള്ളിലെ അക്രമങ്ങളും ജനപ്രതിനിധികൾക്ക് ഒരു അലങ്കാരമായി മാറിയതിന് പിന്നിൽ മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകം കൂടിയുണ്ട്; മാധ്യമങ്ങളുടെ കടന്നുകയറ്റവും പ്രകടനപരതയും (The Spectacle of Democracy). ജനാധിപത്യ പ്രക്രിയകളിൽ സുതാര്യത ഉറപ്പാക്കുക എന്ന സദുദ്ദേശ്യത്തോടെയാണ് സഭാ നടപടികൾ തത്സമയം സംപ്രേക്ഷണം (Live Broadcasting) ചെയ്യാൻ തുടങ്ങിയത്. എന്നാൽ, ഫലം തികച്ചും വിപരീതമായിരുന്നു.
ക്യാമറകൾ സഭയ്ക്കുള്ളിൽ തുറന്നുവെക്കപ്പെട്ടതോടെ, ജനപ്രതിനിധികൾ ഗൗരവമുള്ള നിയമനിർമ്മാതാക്കൾ എന്നതിന് പകരം വെറും അഭിനേതാക്കളായി മാറി. തങ്ങളുടെ വോട്ട് ബാങ്കുകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ വേണ്ടി മാത്രം അവർ ക്യാമറയ്ക്ക് മുന്നിൽ നാടകങ്ങൾ കളിക്കാൻ തുടങ്ങി.
നിയമനിർമ്മാണ സഭകൾ ഇന്ന് കേവലം സോഷ്യൽ മീഡിയ റീൽസുകൾ (Social Media Reels) നിർമ്മിക്കാനുള്ള ഷൂട്ടിംഗ് ഫ്ലോറുകളായി തരംതാഴ്ന്നിരിക്കുന്നു.
വൈറലാകുക (Going Viral) എന്നത് മാത്രമാണ് ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയക്കാരുടെ ലക്ഷ്യം. സാമ്പത്തിക നയങ്ങളെക്കുറിച്ചോ വിദേശകാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചോ വസ്തുതകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നടത്തുന്ന ഒരു മണിക്കൂർ നീളുന്ന ഗൗരവമുള്ള പ്രസംഗം ആരും ശ്രദ്ധിക്കില്ലെന്ന് അവർക്കറിയാം. എന്നാൽ, എതിരാളിക്കെതിരെ നടത്തുന്ന പ്രകോപനപരമായ ഒരു പ്രസ്താവനയോ, സഭയുടെ നടുത്തളത്തിലിറങ്ങിയുള്ള ബഹളമോ നിമിഷങ്ങൾക്കകം സോഷ്യൽ മീഡിയയിൽ തരംഗമാകും.
അൽഗോരിതങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഈ പുതിയ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ (Algorithm-driven politics), ഒരു ജനപ്രതിനിധിയുടെ മികവ് അളക്കപ്പെടുന്നത് അയാൾ അവതരിപ്പിച്ച ബില്ലുകളുടെ എണ്ണത്തിലല്ല, മറിച്ച് അയാളുടെ വീഡിയോകൾക്ക് ലഭിച്ച ലൈക്കുകളുടെയും ഷെയറുകളുടെയും എണ്ണത്തിലാണ്. നയരൂപീകരണത്തിന് (Policy making) പകരം പ്രകടനപരതയ്ക്ക് (Performance art) മുൻഗണന ലഭിക്കുന്ന ഈ അവസ്ഥ ജനാധിപത്യത്തിൻ്റെ ബൗദ്ധിക നിലവാരത്തെ പാതാളത്തോളം താഴ്ത്തി.
ഈ ജീർണ്ണതയിൽ മുഖ്യധാരാ മാധ്യമങ്ങൾക്കും വലിയ പങ്കുണ്ട്. സഭയിൽ അപൂർവ്വമായി നടക്കുന്ന മികച്ച സംവാദങ്ങളെ തമസ്കരിക്കുകയും, പകരം അവിടെ നടക്കുന്ന അസഭ്യവർഷങ്ങൾക്കും നാടകങ്ങൾക്കും പ്രൈം ടൈം ചർച്ചകളിൽ അമിത പ്രാധാന്യം നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന മാധ്യമ സംസ്കാരം ഈ തകർച്ചയ്ക്ക് ആക്കം കൂട്ടി.
ഇതൊരു വിഷമവൃത്തമാണ് (Vicious cycle). ജനങ്ങൾ ഈ ബഹളങ്ങൾ ആസ്വദിക്കുന്നു, മാധ്യമങ്ങൾ അത് വിൽക്കുന്നു, രാഷ്ട്രീയക്കാർ വോട്ടിന് വേണ്ടി അത് വീണ്ടും വീണ്ടും ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഈ കോലാഹലങ്ങൾക്കിടയിൽ, കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്ന നിയമങ്ങൾ യാതൊരു പരിശോധനയുമില്ലാതെ പാസ്സാക്കപ്പെടുമ്പോൾ, യഥാർത്ഥത്തിൽ മരവിച്ചുപോകുന്നത് ഇന്ത്യൻ റിപ്പബ്ലിക്കിൻ്റെ മസ്തിഷ്കമാണ്.
ജനാധിപത്യത്തിൻ്റെ ഈ മസ്തിഷ്കമരണത്തിന് കേവലം ധാർമ്മികോപദേശങ്ങൾ കൊണ്ടോ സദാചാര പ്രസംഗങ്ങൾ കൊണ്ടോ പരിഹാരം കാണാൻ കഴിയില്ല. ഒരു സ്വതന്ത്ര ചിന്തകനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, വ്യവസ്ഥിതിയിലുണ്ടായ ഈ ജീർണ്ണതയെ മാറ്റാൻ ഘടനാപരമായ പൊളിച്ചെഴുത്തുകൾ (Structural reforms) തന്നെ അനിവാര്യമാണ്.
അതിൽ ഒന്നാമതായി വേണ്ടത്, സഭയിലെ സംവാദങ്ങളുടെ മരണമണി മുഴക്കിയ കൂറുമാറ്റ നിരോധന നിയമത്തിലെ ഭേദഗതിയാണ്. അവിശ്വാസ പ്രമേയങ്ങൾക്കും ബജറ്റുകൾക്കും അപ്പുറമുള്ള മറ്റ് നിയമനിർമ്മാണങ്ങളിൽ പാർട്ടി വിപ്പ് നൽകുന്ന പരമാധികാരം എടുത്തുകളയുകയും, ജനപ്രതിനിധികൾക്ക് തങ്ങളുടെ ബോധ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് വോട്ട് ചെയ്യാൻ (Free Vote) സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുകയും വേണം. സ്വന്തം മനസ്സാക്ഷിക്കനുസരിച്ച് വോട്ട് ചെയ്യാൻ ജനപ്രതിനിധികൾക്ക് അവസരം ലഭിക്കുമ്പോൾ മാത്രമേ സഭകളിൽ യഥാർത്ഥ സംവാദങ്ങൾ പുനർജനിക്കൂ.
രണ്ടാമതായി, എക്സിക്യൂട്ടീവിൻ്റെ സ്വേച്ഛാധിപത്യത്തിനും ഓർഡിനൻസ് രാജിനും കടിഞ്ഞാണിടേണ്ടതുണ്ട്. അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന എല്ലാ ബില്ലുകളും നിർബന്ധമായും പാർലമെൻറ്ററി സമിതികളുടെ (Parliamentary Committees) സൂക്ഷ്മപരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കണമെന്ന് അനുശാസിക്കുന്ന ഭരണഘടനാ ഭേദഗതി വേണം. കൂടാതെ, ചർച്ചകൾ ഒഴിവാക്കാൻ സഭ പെട്ടെന്ന് പിരിച്ചുവിടുന്നത് തടയാൻ വർഷത്തിൽ കുറഞ്ഞത് 100 മുതൽ 120 ദിവസങ്ങളെങ്കിലും സഭകൾ നിർബന്ധമായും സമ്മേളിച്ചിരിക്കണം (Calendar for Mandatory Sitting Days) എന്ന് നിയമം മൂലമുള്ള ബാധ്യതയാക്കണം.
മൂന്നാമതായി, സ്പീക്കർ പദവിയുടെ രാഷ്ട്രീയ നിഷ്പക്ഷത ഉറപ്പാക്കണം. ബ്രിട്ടീഷ് പാർലമെൻറ്ററി മാതൃക പോലെ (Once a Speaker, always a Speaker), സ്പീക്കറായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുന്ന വ്യക്തി ഉടൻ തന്നെ സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിയുടെ പ്രാഥമിക അംഗത്വം രാജി വെക്കുന്ന ശീലം ഉണ്ടാകണം. ഭരണപക്ഷത്തിൻ്റെ ഉപകരണം എന്ന നിലയിൽ നിന്ന് സ്പീക്കറെ മോചിപ്പിച്ചാലേ പ്രതിപക്ഷത്തിന് അർഹമായ സമയം സഭയിൽ ലഭിക്കൂ.
നാലാമതായി, നിയമനിർമ്മാണ സഭകളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തിന് കർശനമായ യോഗ്യതാ മാനദണ്ഡങ്ങൾ കൊണ്ടുവരണം. 100% സൗജന്യ വിദ്യാഭ്യാസം ലഭ്യമായ ഒരു രാജ്യത്ത്, സഭകളിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ബില്ലുകളും വകുപ്പുകളും വായിച്ചു മനസ്സിലാക്കാനും, റിസർച്ച് അസിസ്റ്റന്റുകൾ നൽകുന്ന വിവരങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കാനും ശേഷിയുള്ള അടിസ്ഥാന വിവേകവും (Basic Competence) സ്വയംപര്യാപ്തതയുമുള്ളവർ മാത്രമായിരിക്കണം ജനപ്രതിനിധികളാകേണ്ടത്. അതോടൊപ്പം, ഗുരുതരമായ ക്രിമിനൽ പശ്ചാത്തലമുള്ളവരെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ മത്സരിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും വിലക്കുകയും വേണം. തെരുവിൽ നിയമം ലംഘിക്കുന്ന ഗുണ്ടകൾക്ക് നിയമം നിർമ്മിക്കാനുള്ള അധികാരം നൽകുന്ന വിരോധാഭാസം അവസാനിപ്പിച്ചേ തീരൂ.
അഞ്ചാമതായി, കൃത്യമായ ‘പാർലമെൻറ്ററി റിസർച്ച്’ സംവിധാനങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തണം. AI, ക്ലൈമറ്റ് ചേഞ്ച്, ഡാറ്റാ പ്രൈവസി തുടങ്ങിയ സങ്കീർണ്ണമായ 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ വിഷയങ്ങളിൽ സയൻറ്റിഫിക് അസിസ്റ്റൻസ് നൽകാൻ ഓരോ എം.പിക്കും നിഷ്പക്ഷരായ വിദഗ്ധ ഉപദേശക സമിതികളെയും റിസർച്ച് അസിസ്റ്റന്റുമാരെയും നിയമപരമായി ലഭ്യമാക്കണം. ഇത് സഭയിലെ ചർച്ചകളുടെ ബൗദ്ധിക നിലവാരം ഉയർത്തും.
പാർലമെൻറ്ററി സംസ്കാരത്തിൻ്റെ ഈ തകർച്ച യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു വലിയ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൻ്റെ ബാക്കിപത്രമാണ്. ഇന്ത്യ എന്ന രാഷ്ട്രം എന്തായിരിക്കണം, അതിൻ്റെ അടിസ്ഥാന ശിലകൾ എന്തെല്ലാമായിരിക്കണം എന്നതിനെക്കുറിച്ച് സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര കാലഘട്ടം മുതൽ നിലനിൽക്കുന്ന ദാർശനികമായ ഒരു പോരാട്ടമുണ്ട്. ഗാന്ധിജിയുടെ ഗ്രാമസ്വരാജിൽ തുടങ്ങി, നെഹ്റുവിൻ്റെ സോഷ്യലിസത്തിലൂടെ കടന്ന്, ശശി തരൂരിനെപ്പോലുള്ളവർ മുന്നോട്ടുവെക്കുന്ന ആധുനിക ലിബറൽ ചിന്തകളിൽ വരെ എത്തിനിൽക്കുന്ന ഒരു വലിയ ആശയസംഘർഷം.
രാഷ്ട്രസങ്കൽപ്പങ്ങളുടെ ഈ ബൗദ്ധിക പോരാട്ടങ്ങളും, അവ ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ച പ്രകമ്പനങ്ങളും അടുത്ത ലേഖനത്തിൽ വായിക്കാം: ലേഖനം 9 – രാഷ്ട്രസങ്കൽപ്പങ്ങളുടെ സംഘർഷം: ഗാന്ധി മുതൽ തരൂർ വരെ.
