“സിസ്റ്റം അഴിമതി നിറഞ്ഞതാണെങ്കിൽ എത്ര വലിയ സത്യസന്ധനും അതിൽ വീണുപോകും; വ്യക്തികളുടെ ധാർമ്മികതയിലല്ല, മനുഷ്യരുടെ വിവേചനാധികാരം ഇല്ലാത്ത പഴുതടച്ച സുതാര്യമായ വ്യവസ്ഥിതികളിലാണ് പരിഹാരം.”
ആമുഖം:
‘സത്യമേവ ജയതേ’ എന്ന് എഴുതിവെച്ച നാട്ടിൽ, കൈക്കൂലിയും അഴിമതിയും എങ്ങനെയാണ് പൗരൻ്റെ നിത്യജീവിതത്തിലെ സ്വാഭാവികമായ ഒരു അലിഖിത നിയമമായി മാറിയത്? സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ലൈസൻസ് രാജും സോഷ്യലിസ്റ്റ് സാമ്പത്തിക നിയന്ത്രണങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചെടുത്ത കള്ളപ്പണ ശൃംഖലകൾ മുതൽ, ആധുനിക കാലത്തെ കോർപ്പറേറ്റ് പ്രീണനങ്ങളും ഇലക്ടറൽ ബോണ്ടുകൾ വരെയുള്ള ‘ക്രോണി ക്യാപിറ്റലിസവും’ ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തെ എങ്ങനെ കാർന്നുതിന്നുന്നുവെന്ന് ഈ ലേഖനം തുറന്നുകാട്ടുന്നു. അഴിമതി എന്നത് കേവലം വ്യക്തികളുടെ ധാർമ്മിക തകർച്ചയല്ല, മറിച്ച് ഭരണകൂടങ്ങൾ ബോധപൂർവ്വം രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത ഒരു രാഷ്ട്രീയ വ്യവസ്ഥിതിയാണെന്ന് സമർത്ഥിക്കുന്ന ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അന്വേഷണം.
സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ വൻകിട അഴിമതി
‘സത്യമേവ ജയതേ’ (സത്യം മാത്രമേ ജയിക്കൂ) എന്ന മഹത്തായ ആപ്തവാക്യം ദേശീയ ചിഹ്നത്തിൽ ആലേഖനം ചെയ്ത ഒരു രാജ്യത്താണ് നാം ജീവിക്കുന്നത്. എന്നാൽ, ഒരു ശരാശരി ഇന്ത്യക്കാരൻ്റെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ തോറ്റുപോകുന്നതും ഇതേ സത്യം തന്നെയാണ്. ജനന സർട്ടിഫിക്കറ്റ് മുതൽ മരണ സർട്ടിഫിക്കറ്റ് വരെ ലഭിക്കാൻ കൈക്കൂലി നൽകേണ്ടി വരുന്ന ഒരു അഴുകിയ വ്യവസ്ഥിതി എങ്ങനെയാണ് സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയിൽ രൂപപ്പെട്ടത്?
ഇന്ത്യയിലെ അഴിമതി കേവലം വ്യക്തികളുടെ മാത്രം ധാർമ്മിക തകർച്ചയല്ല; അതൊരു കൃത്യമായ രാഷ്ട്രീയ രൂപകല്പനയാണ് (Political Design).
മുൻ ലേഖനങ്ങളിൽ നാം ചർച്ച ചെയ്ത ബൗദ്ധിക അപചയത്തിൻ്റെയും ശാസ്ത്രബോധമില്ലായ്മയുടെയും സ്വാഭാവികമായ തുടർച്ചയാണിത്. സ്വതന്ത്രമായി ചിന്തിക്കാൻ ശേഷിയില്ലാത്ത, ചോദ്യം ചെയ്യാൻ ഭയക്കുന്ന, അധികാരികളെയും ചിഹ്നങ്ങളെയും അന്ധമായി ആരാധിക്കുന്ന ഒരു ജനതയ്ക്ക് തങ്ങളുടെ ധാർമ്മിക ബോധവും (Moral Compass) വളരെ വേഗം നഷ്ടപ്പെടും. തങ്ങൾ നേരിടുന്ന ചൂഷണങ്ങളെയും അനീതികളെയും യുക്തിസഹമായി ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിന് പകരം, സിസ്റ്റത്തിലെ അഴിമതിയെ ഒരു ‘ജീവിതരീതിയായി’ (Socio-cultural Norm) പൗരന്മാർ തന്നെ അംഗീകരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
“മറ്റുള്ളവൻ ചെയ്യുമ്പോൾ അഴിമതി, എന്നാൽ എൻ്റെ കാര്യം നടക്കാൻ ഞാൻ കൊടുക്കുമ്പോൾ അത് ഒരു ദക്ഷിണ അല്ലെങ്കിൽ നന്ദി സൂചകം” എന്ന അപകടകരമായ ഇരട്ടത്താപ്പിലേക്ക് ശരാശരി ഇന്ത്യൻ പൗരൻ്റെ യുക്തിചിന്ത അധഃപതിച്ചു. അന്ധവിശ്വാസവും വിധേയത്വവും നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സമൂഹത്തിനേ അഴിമതിക്കാരായ നേതാക്കളെ ഭക്തിയോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ കഴിയൂ.
എന്നാൽ, ഈ അഴിമതിയുടെ യഥാർത്ഥ ഡി.എൻ.എ കിടക്കുന്നത് ജനങ്ങളുടെ മനസ്സിനേക്കാൾ ഉപരി, ഭരണകൂടം സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ നടത്തിയ അനാവശ്യമായ ഇടപെടലുകളിലാണ്. ഭരണകൂടം വിപണിയെ പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, അഴിമതി കേവലം ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവങ്ങളല്ലാതെ ഒരു വ്യവസ്ഥിതിയായി (Systemic Corruption) മാറി.
പലരും വിശ്വസിക്കുന്നത് ഇന്ത്യയിൽ അഴിമതി വ്യാപകമായത് 1970-കളിലോ 80-കളിലോ ആണെന്നാണ്. എന്നാൽ ചരിത്രരേഖകൾ പറയുന്നത് മറ്റൊന്നാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിച്ച് ഒരു വർഷം തികയുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ വൻകിട അഴിമതി അരങ്ങേറി. 1948-ലെ കുപ്രസിദ്ധമായ ‘ജീപ്പ് കുംഭകോണം’. അന്നത്തെ ലണ്ടനിലെ ഇന്ത്യൻ ഹൈക്കമ്മീഷണറും പിന്നീട് പ്രതിരോധ മന്ത്രിയുമായ വി.കെ. കൃഷ്ണമേനോൻ ഉൾപ്പെട്ട ആ ഇടപാട്, വരാനിരിക്കുന്ന വലിയ സാമ്പത്തിക കൊള്ളകളുടെ ഒരു ഡ്രസ്സ് റിഹേഴ്സൽ മാത്രമായിരുന്നു.
പിന്നീട് 1957-ൽ രാജ്യം കണ്ട ഏറ്റവും വലിയ സാമ്പത്തിക തട്ടിപ്പായ മുന്ദ്ര കുംഭകോണം (Mundhra Scandal) പുറത്തുവന്നു. എൽ.ഐ.സി (LIC) ഫണ്ടുകൾ ഉപയോഗിച്ച് ഹരിദാസ് മുന്ദ്ര എന്ന വ്യവസായിയുടെ തകർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന കമ്പനികളുടെ ഓഹരികൾ വാങ്ങിയ ആ ഇടപാട് നെഹ്റു സർക്കാരിനെ പിടിച്ചുകുലുക്കി. എന്നാൽ, ജീപ്പ് ഇടപാടിലും മുന്ദ്ര കുംഭകോണത്തിലും രാഷ്ട്രീയ-ഉദ്യോഗസ്ഥ തലങ്ങളിലെ ഉന്നതർക്കെതിരെ ഉയർന്ന ആരോപണങ്ങളിൽ സമഗ്രമായ ഉത്തരവാദിത്തം ഉറപ്പാക്കുന്നതിലോ വ്യവസ്ഥാപിത തിരുത്തലുകൾ വരുത്തുന്നതിലോ അന്നത്തെ ഭരണനേതൃത്വത്തിന് വലിയ പരിമിതികളുണ്ടായിരുന്നു.
അവകാശമായി മാറിയ കൈക്കൂലി
തെറ്റുകാർക്ക് ലഭിച്ച ഈ രാഷ്ട്രീയ സംരക്ഷണം (Political Patronage), അഴിമതിക്ക് ഭരണസിരാകേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഔദ്യോഗികമായ സ്വീകാര്യത നൽകി.
എന്നാൽ, അഴിമതിയെ ഓരോ ഇന്ത്യക്കാരൻ്റെ സ്വീകരണമുറിയിലേക്ക് എത്തിച്ചത് ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ കാലത്ത് നടപ്പിലാക്കിയ കടുത്ത സോഷ്യലിസ്റ്റ് നയങ്ങളാണ്. സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെ പൂർണ്ണമായും ഭരണകൂടത്തിൻ്റെ ഇരുമ്പുമുഷ്ടിയിലൊതുക്കിയ ആ കാലഘട്ടത്തെ ‘ക്ഷാമത്തിൻ്റെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ’ (Economy of Shortage) എന്നാണ് സാമ്പത്തിക വിദഗ്ദ്ധർ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. ഉൽപ്പാദനം കർശനമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടു. ഒരു ബജാജ് സ്കൂട്ടർ വാങ്ങാനോ, വീട്ടിലൊരു ടെലിഫോൺ കണക്ഷൻ എടുക്കാനോ ഒരു പൗരന് വർഷങ്ങളോളം കാത്തിരിക്കേണ്ടി വന്നു.
എന്തിനും ഏതിനും സർക്കാരിൻ്റെ പെർമിറ്റും ലൈസൻസും ആവശ്യമായി വന്ന ആ വ്യവസ്ഥിതിയാണ് കുപ്രസിദ്ധമായ ‘ലൈസൻസ് രാജ്’ (License Raj). വിപണിയിലെ സ്വാഭാവികമായ മത്സരത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയ ഈ നയം ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയെ വൻതോതിൽ മുരടിപ്പിച്ചു. ആ കാലഘട്ടത്തിലെ കേവലം 3.5 ശതമാനം മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന സാമ്പത്തിക വളർച്ചാ നിരക്കിനെ, പ്രശസ്ത സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രജ്ഞൻ രാജ് കൃഷ്ണ ‘ഹിന്ദു റേറ്റ് ഓഫ് ഗ്രോത്ത്’ (Hindu Rate of Growth) എന്ന് തികഞ്ഞ പരിഹാസത്തോടെ വിശേഷിപ്പിച്ചു.
ലൈസൻസ് രാജ് യഥാർത്ഥത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ചത് വ്യവസായ വളർച്ചയല്ല, മറിച്ച് ഉദ്യോഗസ്ഥ ദുഷ്പ്രഭുത്വമാണ് (Babu Raj). ഇതിനൊപ്പം പല പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങളെയും (PSU) തങ്ങളുടെ നിക്ഷിപ്ത താല്പര്യങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിച്ച രാഷ്ട്രീയക്കാരും വികസന വിരുദ്ധരായ തൊഴിലാളി യൂണിയൻ മാഫിയകളും ചേർന്ന് ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയെ പൂർണ്ണമായി തകർത്തു. ഒരു വ്യവസായം തുടങ്ങാനുള്ള ലൈസൻസ് നൽകാൻ ഡൽഹിയിലെ എ.സി മുറികളിലിരിക്കുന്ന ഉദ്യോഗസ്ഥർക്ക് അനന്തമായ അധികാരം ലഭിച്ചു. അധികാരം ഒരിടത്ത് കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അവിടെ കൈക്കൂലി ഒരു അവകാശമായി മാറും. ഫയലുകൾ നീങ്ങണമെങ്കിൽ ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ മേശപ്പുറത്ത് പണമെത്തണം എന്ന അലിഖിത നിയമം ഇന്ത്യയുടെ ഔദ്യോഗിക സംസ്കാരമായി മാറി.
ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ മേശപ്പുറത്ത് കൈക്കൂലിയായി എത്തിയ ഈ പണം പിന്നീട് എങ്ങോട്ടാണ് ഒഴുകിയത്? ആ ചോദ്യത്തിൻ്റെ ഉത്തരത്തിലാണ് ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തെ കാർന്നുതിന്നുന്ന കള്ളപ്പണത്തിൻ്റെ (Black Money) യഥാർത്ഥ ചരിത്രം ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നത്. 1969-ൽ അന്നത്തെ സർക്കാർ കൊണ്ടുവന്ന ഒരു സുപ്രധാന നയമാണ് ഇന്ത്യയിൽ കള്ളപ്പണത്തെ വ്യവസ്ഥാപിതമാക്കിയത്. രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾക്ക് കമ്പനികൾ ഔദ്യോഗികമായി ഫണ്ട് നൽകുന്നത് നിരോധിച്ചുകൊണ്ടുള്ള തീരുമാനമായിരുന്നു അത്.
രാഷ്ട്രീയത്തെ കോർപ്പറേറ്റ് സ്വാധീനത്തിൽ നിന്ന് മുക്തമാക്കാൻ എന്ന പേരിലായിരുന്നു ഈ നയം അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. എന്നാൽ പ്രായോഗിക തലത്തിൽ സംഭവിച്ചത് നേരെ മറിച്ചാണ്.
ലൈസൻസ് രാജിൽ ശ്വാസംമുട്ടിയിരുന്ന വ്യവസായികൾക്ക് തങ്ങളുടെ ബിസിനസ്സ് മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകാൻ ഭരണാധികാരികളെ പ്രീതിപ്പെടുത്തിയേ മതിയാകുമായിരുന്നുള്ളൂ. ഔദ്യോഗികമായി ഫണ്ട് നൽകാനുള്ള വഴി അടഞ്ഞപ്പോൾ, അവർ രഹസ്യമായി പണം നൽകാൻ നിർബന്ധിതരായി. ഇതിനായി കമ്പനികൾ തങ്ങളുടെ കണക്കുകളിൽ കൃത്രിമം കാണിച്ച് കള്ളപ്പണം സൃഷ്ടിക്കാൻ തുടങ്ങി. സത്യസന്ധമായി ബിസിനസ്സ് ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചവരെപ്പോലും ഈ വ്യവസ്ഥിതി ക്രിമിനലുകളാക്കി മാറ്റി. ഇന്ത്യയിൽ കുപ്രസിദ്ധമായ ‘സ്യൂട്ട്കേസ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്’ (Suitcase Politics) ഔദ്യോഗികമായി തുടക്കം കുറിക്കുന്നത് ഈ നയത്തിലൂടെയാണ്.
ജനാധിപത്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു അവിശുദ്ധ കൂട്ടുകെട്ട്
നിയമപരമായ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് സമാന്തരമായി, കള്ളപ്പണത്തിൻ്റെ ഒരു വലിയ സമാന്തര സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ (Parallel Economy) രാജ്യത്ത് രൂപപ്പെട്ടു.
ഇതിനൊപ്പം തന്നെ ഇറക്കുമതി ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് മേൽ ചുമത്തിയ അമിതമായ നികുതികൾ രാജ്യത്ത് മറ്റൊരു വലിയ പ്രതിസന്ധി സൃഷ്ടിച്ചു. സ്വർണ്ണവും ഇലക്ട്രോണിക് ഉപകരണങ്ങളും ഉൾപ്പെടെയുള്ളവയ്ക്ക് വൻതോതിൽ നികുതി ഏർപ്പെടുത്തിയപ്പോൾ, അത് കള്ളക്കടത്ത് സംഘങ്ങൾക്ക് വളരാനുള്ള വളമായി മാറി. അധോലോക നായകന്മാർ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലേക്ക് കടന്നുകയറുകയും, തങ്ങളുടെ കള്ളപ്പണം വെളുപ്പിക്കാനും രാഷ്ട്രീയ സംരക്ഷണം ഉറപ്പാക്കാനുമായി ‘ജെയിൻ ഹവാല’ വിവാദങ്ങളിൽ പുറത്തുവന്നതുപോലെയുള്ള സമാന്തര ശൃംഖലകളിലൂടെ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളുടെ ഫണ്ടുകളിലേക്ക് പണം ഒഴുക്കുന്നുവെന്ന ഗുരുതരമായ ആരോപണങ്ങൾ ഉയരുകയും ചെയ്തു.
ഇതോടെ ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു അവിശുദ്ധ കൂട്ടുകെട്ട് ഇവിടെ രൂപംകൊണ്ടു. രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ, ഉദ്യോഗസ്ഥൻ, വ്യവസായി, അധോലോക ക്രിമിനൽ എന്നിവരടങ്ങുന്ന ഒരു ചതുഷ്കോണ ബന്ധമായിരുന്നു അത്. വ്യവസായിക്ക് ലൈസൻസ് വേണം, ഉദ്യോഗസ്ഥന് കൈക്കൂലി വേണം, രാഷ്ട്രീയക്കാരന് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഫണ്ട് വേണം, അധോലോകത്തിന് നിയമപരമായ പരിരക്ഷ വേണം. പരസ്പരം സംരക്ഷിക്കുന്ന ഈ മാഫിയാ സംവിധാനം രാജ്യത്തിൻ്റെ സമ്പത്തിനെയും ദേശീയ സുരക്ഷയെയും ഒരുപോലെ നിർദ്ദയം പണയം വെച്ചു.
ഈ കൊള്ളയെ തടയേണ്ടിയിരുന്ന അന്വേഷണ ഏജൻസികൾക്ക് എന്ത് സംഭവിച്ചു എന്നതാണ് ഇതിലെ ഏറ്റവും വലിയ ദുരന്തം.
ഒന്നാം ലേഖനത്തിൽ നാം ചർച്ച ചെയ്ത ‘ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂഷണൽ ക്യാപ്ചർ’ അക്കാദമിക രംഗത്ത് മാത്രമല്ല, നിയമപാലന സംവിധാനങ്ങളിലും കൃത്യമായി നടപ്പിലാക്കപ്പെട്ടു. സി.ബി.ഐ (CBI), വിജിലൻസ് തുടങ്ങിയ അന്വേഷണ ഏജൻസികളെ സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ ഭരണകൂടം ഒരിക്കലും അനുവദിച്ചില്ല. അഴിമതിക്കാരെ പിടികൂടുന്നതിന് പകരം, ഭരണകക്ഷിയുടെ രാഷ്ട്രീയ എതിരാളികളെ വേട്ടയാടാനും ഒതുക്കാനുമുള്ള ആയുധങ്ങളായി ഈ ഏജൻസികൾ തരംതാഴ്ത്തപ്പെട്ടു.
സുപ്രീം കോടതി പിന്നീട് സി.ബി.ഐയെ ‘കൂട്ടിലടച്ച തത്ത’ (Caged Parrot) എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചത് ഈ രാഷ്ട്രീയ അടിമത്തത്തിൻ്റെ ഏറ്റവും കൃത്യമായ നിർവ്വചനമായിരുന്നു.
യജമാനൻ്റെ ശബ്ദം മാത്രം ഏറ്റുപറയുന്ന തത്തകളായി നമ്മുടെ അന്വേഷണ ഏജൻസികൾ മാറിയപ്പോൾ, അഴിമതിക്കാർക്ക് നിയമത്തെ ഭയക്കേണ്ട യാതൊരു ആവശ്യവുമില്ലാതെയായി. ഭരണകൂടത്തിൻ്റെ താല്പര്യങ്ങൾക്ക് വഴങ്ങാത്തവരെ കള്ളക്കേസുകളിൽ കുടുക്കാനും, വിധേയത്വം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നവരുടെ അഴിമതിക്കേസുകൾ എഴുതിത്തള്ളാനും ഈ ഏജൻസികൾ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടു. നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയുടെ ഈ തകർച്ച സാധാരണക്കാരനിൽ ഭരണകൂടത്തോടുള്ള വിശ്വാസം പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാക്കി.
ഉദാരവൽക്കരണത്തിൻ്റെ ഫലം
പതിറ്റാണ്ടുകളോളം നീണ്ടുനിന്ന ഈ സാമ്പത്തിക കെടുകാര്യസ്ഥതയും അഴിമതിയും ഒടുവിൽ ഇന്ത്യയെ കൊണ്ടെത്തിച്ചത് 1991-ലെ ഭയാനകമായ സാമ്പത്തിക തകർച്ചയിലായിരുന്നു (Balance of Payment Crisis). വിദേശനാണ്യ ശേഖരം വറ്റിത്തീർന്ന്, രാജ്യത്തിൻ്റെ സ്വർണ്ണം ബാങ്ക് ഓഫ് ഇംഗ്ലണ്ടിൽ പണയം വെക്കേണ്ടി വന്ന ആ ഇരുണ്ട നാളുകളിലാണ് ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയം അതിൻ്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രായോഗികതയ്ക്ക് (Pragmatism) സാക്ഷ്യം വഹിച്ചത്.
ഉട്ടോപ്യൻ സോഷ്യലിസത്തിൻ്റെ ശവക്കുഴി തോണ്ടിക്കൊണ്ട്, ഇന്ത്യ കണ്ട ഏറ്റവും വലിയ സാമ്പത്തിക പരിഷ്കാരങ്ങൾക്ക് അന്ന് തുടക്കം കുറിച്ചു. അന്നത്തെ പ്രധാനമന്ത്രി പി.വി. നരസിംഹറാവുവും ധനമന്ത്രി ഡോ. മൻമോഹൻ സിംഗും ചേർന്ന് ഇന്ത്യൻ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ വാതിലുകൾ ലോകത്തിന് മുന്നിൽ തുറന്നിട്ടു. ദശാബ്ദങ്ങളായി രാജ്യത്തെ ശ്വാസംമുട്ടിച്ചിരുന്ന ‘ലൈസൻസ് രാജ്’ അവർ എന്നെന്നേക്കുമായി അവസാനിപ്പിച്ചു.
ഈ ഉദാരവൽക്കരണത്തിൻ്റെ (Liberalization) ഫലം അത്ഭുതാവഹമായിരുന്നു. 3.5 ശതമാനത്തിൽ കുടുങ്ങിക്കിടന്നിരുന്ന ആ പഴയ ‘ഹിന്ദു റേറ്റ് ഓഫ് ഗ്രോത്ത്’ പഴങ്കഥയായി മാറി. തുടർന്നുള്ള വർഷങ്ങളിൽ ഇന്ത്യയുടെ ജി.ഡി.പി വളർച്ചാ നിരക്ക് 7 മുതൽ 8 ശതമാനം വരെ കുതിച്ചുയർന്നു. ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾ ദാരിദ്ര്യരേഖയ്ക്ക് മുകളിലേക്ക് ഉയർന്നുവന്നു.
എന്നാൽ, ഇന്ത്യയെ സാമ്പത്തിക തകർച്ചയിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ആ നായകന് ചരിത്രം നൽകിയ പ്രതിഫലം എന്തായിരുന്നു?
സ്വന്തം പാർട്ടിയായ കോൺഗ്രസ് തന്നെ പി.വി. നരസിംഹറാവുവിനെ ക്രൂരമായി തഴയുകയും ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് മായ്ച്ചുകളയാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്തു. നെഹ്റു-ഗാന്ധി കുടുംബത്തിൻ്റെ അപ്രമാദിത്വത്തിന് മങ്ങലേൽക്കുമെന്നും, സാമ്പത്തിക വിജയത്തിൻ്റെ ക്രെഡിറ്റ് ഒരു ഗാന്ധിയേതര പ്രധാനമന്ത്രിക്ക് ലഭിക്കുമെന്നുമുള്ള ഭയമായിരുന്നു ഈ അവഗണനയ്ക്ക് പിന്നിൽ. രാജ്യത്തിൻ്റെ താല്പര്യത്തേക്കാൾ ഒരു കുടുംബത്തിൻ്റെ ലെഗസിക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകിയ ഈ രാഷ്ട്രീയ കാപട്യം ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിലെ മറ്റൊരു വലിയ വിരോധാഭാസമാണ്.
ക്രോണി ക്യാപിറ്റലിസത്തിൻ്റെ തുടക്കം
ലൈസൻസ് രാജ് അവസാനിച്ചതോടെ ഇന്ത്യയിൽ നിന്ന് അഴിമതി പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതായോ? ഇല്ല എന്നതാണ് യാഥാർത്ഥ്യം. വൈറസുകൾക്ക് സംഭവിക്കുന്ന ജനിതക വ്യതിയാനം (Mutation) പോലെ, അഴിമതി അതിൻ്റെ രൂപം മാറ്റുക മാത്രമാണ് ചെയ്തത്.
ഉദാരവൽക്കരണവും സ്വകാര്യവൽക്കരണവും കൊണ്ടുവന്ന റാവു-മൻമോഹൻ ഭരണകൂടങ്ങൾ പോലും പൂർണ്ണമായും നിഷ്പക്ഷമായിരുന്നില്ല. സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തിൻ്റെ മറവിലും വിപണി തുറന്നുകൊടുക്കലിൻ്റെ മറവിലും, ലാഭത്തിൽ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങളെയും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളെയും സ്വന്തക്കാർക്ക് വഴിമാറ്റി നൽകുന്ന പുതിയ തരം തട്ടിപ്പുകൾക്ക് 90-കൾക്ക് ശേഷം രാജ്യം സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. എയർ ഇന്ത്യയുടെ വിപണി വിഹിതം ഇടിയുന്ന രീതിയിൽ സ്വകാര്യ വ്യോമയാന കമ്പനികൾക്ക് ലാഭകരമായ റൂട്ടുകൾ അനുവദിച്ചുവെന്ന ആരോപണങ്ങളും, പാരിസ്ഥിതിക മാനദണ്ഡങ്ങളിലെ വിട്ടുവീഴ്ചകളോടെ കോർപ്പറേറ്റുകൾക്ക് വനഭൂമി കൈമാറിയതും ഇതിൻ്റെ ഉദാഹരണങ്ങളായി വിമർശകർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.
1991-ന് ശേഷം ഇന്ത്യ പ്രവേശിച്ചത് ‘ക്രോണി ക്യാപിറ്റലിസത്തിൻ്റെ’ (Crony Capitalism) അഥവാ ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തത്തിൻ്റെ അപകടകരമായ യുഗത്തിലേക്കാണ്. ഒരു സിമൻറ്റ് ഫാക്ടറി തുടങ്ങാനുള്ള ലൈസൻസിന് പകരം, രാജ്യത്തിൻ്റെ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ—കൽക്കരി ഖനികൾ, ടെലികോം സ്പെക്ട്രം, ആയിരക്കണക്കിന് ഏക്കർ ഭൂമി—എന്നിവ ചുളുവിലയ്ക്ക് വേണ്ടപ്പെട്ട കോർപ്പറേറ്റുകൾക്ക് തീറെഴുതുന്ന വൻകിട അഴിമതികളായി അത് രൂപാന്തരം പ്രാപിച്ചു.
ലക്ഷക്കണക്കിന് കോടികളുടെ അഴിമതിക്കഥകളാണ് പിന്നീട് നാം കേട്ടത്. ഭരണകൂടവും വൻകിട വ്യവസായികളും തമ്മിലുള്ള ഈ പുതിയ ചങ്ങാത്തം, സ്വതന്ത്ര വിപണിയുടെ (Free Market) അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളെപ്പോലും അട്ടിമറിച്ചു. യോഗ്യതയുടെയും മത്സരത്തിൻ്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ലഭിക്കേണ്ടിയിരുന്ന കരാറുകൾ, രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനത്തിൻ്റെ മാത്രം അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു.
യഥാർത്ഥ മുതലാളിത്തം (Capitalism) വിപണിയിലെ ആരോഗ്യകരമായ മത്സരത്തെയാണ് പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ക്രോണി ക്യാപിറ്റലിസം മത്സരത്തെ ഇല്ലാതാക്കി, വിരലിലെണ്ണാവുന്ന ചില കുത്തകകൾക്ക് മാത്രം സാമ്പത്തിക സാമ്രാജ്യങ്ങൾ കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ അവസരമൊരുക്കി. ഇത് രാജ്യത്തെ സാമ്പത്തിക അസമത്വം (Economic Inequality) ഭയാനകമായ രീതിയിൽ വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും, ജനാധിപത്യ പ്രക്രിയകളെ കോർപ്പറേറ്റുകൾ ഹൈജാക്ക് ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് രാജ്യത്തെ കൊണ്ടെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു.
ക്രോണി ക്യാപിറ്റലിസത്തിൻ്റെ ഈ പുതിയ യുഗത്തിൽ, കോർപ്പറേറ്റുകൾ തങ്ങളുടെ സാമ്രാജ്യങ്ങൾ കെട്ടിപ്പടുത്തത് സ്വന്തം പോക്കറ്റിൽ നിന്നുള്ള പണം കൊണ്ടായിരുന്നില്ല. മറിച്ച്, രാജ്യത്തെ സാധാരണക്കാരായ നികുതിദായകരുടെ വിയർപ്പിൻ്റെ വിലയായ ബാങ്ക് നിക്ഷേപങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചായിരുന്നു. ഇവിടെയാണ് പൊതുമേഖലാ ബാങ്കുകളെ (Public Sector Banks) കാർന്നുതിന്ന കിട്ടാക്കടങ്ങളുടെ (Non-Performing Assets – NPA) ഭയാനകമായ ചരിത്രം ആരംഭിക്കുന്നത്.
പാവപ്പെട്ടവന് വായ്പ നൽകാനെന്ന പേരിൽ 1969-ൽ ഇന്ദിരാഗാന്ധി നടപ്പിലാക്കിയ ബാങ്ക് ദേശസാൽക്കരണത്തിൻ്റെ (Bank Nationalization) ഏറ്റവും വലിയ ദുരന്തഫലമായിരുന്നു ഈ കിട്ടാക്കടങ്ങൾ. ദേശസാൽക്കരണത്തിലൂടെ ബാങ്കുകളുടെ പൂർണ്ണ നിയന്ത്രണം രാഷ്ട്രീയക്കാരുടെ കൈകളിലെത്തി. ഇതോടെ, ബാങ്കുകൾ സാധാരണക്കാരൻ്റെ ആശ്രയമാകുന്നതിന് പകരം, ഭരണാധികാരികളുടെ വേണ്ടപ്പെട്ട വ്യവസായികൾക്ക് യഥേഷ്ടം പണം കോരിയെടുക്കാനുള്ള ‘ഹുണ്ടികകളായി’ മാറി.
ഡൽഹിയിലെ അധികാര ഇടനാഴികളിൽ നിന്നുള്ള ഒരു ഫോൺ കോളിൻ്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, യാതൊരു ഈടുമില്ലാതെ കോടിക്കണക്കിന് രൂപയാണ് വൻകിട വ്യവസായികൾക്ക് വായ്പയായി നൽകപ്പെട്ടത്. സാമ്പത്തികമായി യാതൊരു പ്രായോഗികതയുമില്ലാത്ത പദ്ധതികൾക്ക് പോലും രാഷ്ട്രീയ സമ്മർദ്ദത്തിൻ്റെ പേരിൽ ബാങ്ക് മാനേജർമാർക്ക് വായ്പകൾ അനുവദിക്കേണ്ടി വന്നു.
പാവപ്പെട്ടവൻ്റെ സമ്പാദ്യം ഉപയോഗിച്ച് കോടീശ്വരന്മാർ തങ്ങളുടെ സാമ്രാജ്യങ്ങൾ കെട്ടിപ്പടുത്തു.
ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധി
ഈ വ്യവസായികൾ തങ്ങളുടെ ബിസിനസ്സുകളിൽ പരാജയപ്പെടുകയോ, ബോധപൂർവ്വം വായ്പകൾ തിരിച്ചടയ്ക്കാതിരിക്കുകയോ ചെയ്തപ്പോൾ, അത് ബാങ്കുകളുടെ ബാലൻസ് ഷീറ്റുകളിൽ ഭീമമായ കിട്ടാക്കടങ്ങളായി രൂപാന്തരം പ്രാപിച്ചു. തുടർന്ന് ഈ വൻകിടക്കാരുടെ കോടിക്കണക്കിന് രൂപയുടെ വായ്പകൾ ബാങ്കുകൾ നിഷ്കരുണം എഴുതിത്തള്ളുന്നു.
കിട്ടാക്കടം പെരുകി തകർച്ചയുടെ വക്കിലെത്തുന്ന ബാങ്കുകളെ രക്ഷിക്കാൻ, ഒടുവിൽ സർക്കാർ സാധാരണക്കാരൻ്റെ നികുതിപ്പണം ഉപയോഗിച്ച് അവയ്ക്ക് വീണ്ടും മൂലധനം നൽകുന്നു (Recapitalization / Re-capitalization). അതായത്, വിജയിച്ചാൽ ലാഭം വ്യവസായിക്കും, പരാജയപ്പെട്ടാൽ നഷ്ടം നികുതിദായകനായ പൊതുജനത്തിനും എന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തുന്ന തികച്ചും ക്രൂരമായ ഒരു സാമ്പത്തിക കൊള്ളയാണ് ഇവിടെ അരങ്ങേറുന്നത്.
എന്തുകൊണ്ടാണ് രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വം ഈ കോർപ്പറേറ്റുകൾക്ക് മുന്നിൽ ഇത്രത്തോളം വിധേയത്വം കാണിക്കുന്നത്? ഈ ചോദ്യത്തിൻ്റെ ഉത്തരം ചെന്നെത്തുന്നത് ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യം നേരിടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധിയിലാണ്: തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെ ഭീമമായ ചിലവ് (Election Expenses). ആയിരക്കണക്കിന് കോടി രൂപയാണ് ഓരോ തിരഞ്ഞെടുപ്പിലും രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ ഒഴുക്കുന്നത്.
റാലികൾക്കും, പരസ്യങ്ങൾക്കും, വോട്ടർമാരെ സ്വാധീനിക്കാനും ആവശ്യമായ ഈ പണം ആകാശത്തുനിന്ന് പൊട്ടിവീഴുന്നതല്ല. അത് നൽകുന്നത് ഈ പറയുന്ന ചങ്ങാത്ത മുതലാളിമാരാണ്. അധികാരത്തിലെത്തിയാൽ തങ്ങൾക്ക് അനുകൂലമായ നയങ്ങൾ രൂപീകരിക്കാനും, ബാങ്ക് വായ്പകൾ തരപ്പെടുത്താനും വേണ്ടിയുള്ള ഒരു മുൻകൂർ നിക്ഷേപം മാത്രമാണ് കോർപ്പറേറ്റുകൾക്ക് ഈ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഫണ്ടുകൾ.
ജനാധിപത്യത്തിൻ്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഉത്സവമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ, യഥാർത്ഥത്തിൽ വ്യവസ്ഥാപിത അഴിമതിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രഭവകേന്ദ്രമാണ്.
നിയമവിധേയമാക്കിയ അഴിമതി
ഈ അഴിമതിക്ക് തടയിടാനും, രാഷ്ട്രീയ ഫണ്ടിംഗ് സുതാര്യമാക്കാനും എന്ന അവകാശവാദത്തോടെയാണ് 2017-ലെ ബജറ്റിൽ കേന്ദ്രത്തിലെ ബി.ജെ.പി സർക്കാർ ‘ഇലക്ടറൽ ബോണ്ടുകൾ’ (Electoral Bonds) എന്ന പുതിയ സംവിധാനം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതും, 2018-ൽ അത് പ്രാബല്യത്തിൽ വരുത്തുന്നതും. എന്നാൽ, സുതാര്യത കൊണ്ടുവരാനെന്ന പേരിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഈ സിസ്റ്റം, യഥാർത്ഥത്തിൽ കോർപ്പറേറ്റ് അഴിമതിയെ നിയമവിധേയമാക്കുകയാണ് ചെയ്തത് എന്നതിലെ വൈരുദ്ധ്യം ഞെട്ടിക്കുന്നതാണ്.
ആരാണ് രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾക്ക് ഫണ്ട് നൽകുന്നതെന്ന് പൊതുജനത്തിന് അറിയാൻ കഴിയില്ല എന്ന അജ്ഞാതത്വമായിരുന്നു (Anonymity) ഈ ബോണ്ടുകളുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകതയും പോരായ്മയും. ഫലത്തിൽ, വൻകിട കോർപ്പറേറ്റുകൾക്ക് തങ്ങളുടെ നിക്ഷിപ്ത താല്പര്യങ്ങൾ രഹസ്യമായി സംരക്ഷിക്കാനും, നയരൂപീകരണങ്ങളെ വിലക്കെടുക്കാനുമുള്ള ഒരു ഔദ്യോഗിക മാർഗ്ഗമായി ഇത് മാറി. ഇ.ഡി (ED), ഇൻകം ടാക്സ് തുടങ്ങിയ ഏജൻസികളുടെ നടപടികൾ നേരിട്ട പല കമ്പനികളും തൊട്ടുപിന്നാലെ ഇലക്ടറൽ ബോണ്ടുകൾ വാങ്ങി രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾക്ക് സംഭാവന നൽകിയതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിവരങ്ങൾ ഔദ്യോഗിക രേഖകളുടെയും മാധ്യമ അന്വേഷണങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ പിന്നീട് വലിയ ചർച്ചയായി.
സുതാര്യതയുടെ മുഖംമൂടിയണിഞ്ഞ ഈ ആധുനിക അഴിമതി വ്യവസ്ഥിതി പൗരന്മാരുടെ വിവരാവകാശത്തിന് മേലുള്ള നഗ്നമായ കടന്നുകയറ്റമാണെന്നും, ഭരണഘടനാ വിരുദ്ധമാണെന്നും ചൂണ്ടിക്കാട്ടി 2024 ഫെബ്രുവരിയിൽ സുപ്രീം കോടതിയുടെ ഭരണഘടനാ ബെഞ്ച് ഇലക്ടറൽ ബോണ്ടുകൾ പൂർണ്ണമായും റദ്ദാക്കി. അഴിമതിയുടെ ഡി.എൻ.എ ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ എത്രത്തോളം ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിയിരിക്കുന്നു എന്നതിൻ്റെ ഏറ്റവും പുതിയ ഉദാഹരണമായിരുന്നു ഇത്.
അഴിമതിയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ പൊതുബോധം പലപ്പോഴും തികച്ചും കാല്പനികമാണ്. അഴിമതി ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടത് അഴിമതിയില്ലാത്ത, ‘സത്യസന്ധനായ’ ഒരു നേതാവിനെ കണ്ടെത്തുകയാണെന്ന് നാം ഇപ്പോഴും വിശ്വസിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ഒരു സ്വതന്ത്ര ചിന്തകനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അതൊരു തികഞ്ഞ മിഥ്യാധാരണയാണ്. വ്യക്തികളുടെ വ്യക്തിഗത ധാർമ്മികതയിലല്ല, മറിച്ച് പഴുതുകളില്ലാത്ത സുതാര്യമായ വ്യവസ്ഥിതികളിലാണ് (Transparent Systems) ഒരു രാജ്യത്തിൻ്റെ ഭാവി കുടികൊള്ളുന്നത്.
അഴിമതി രഹിത വ്യവസ്ഥിതിയിലേക്കുള്ള വഴി
സിസ്റ്റം അഴിമതി നിറഞ്ഞതാണെങ്കിൽ, എത്ര വലിയ സത്യസന്ധനും അതിൽ വീണുപോകുകയോ അല്ലെങ്കിൽ പുറത്താക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യും.
ഇതിനുള്ള പ്രായോഗിക പരിഹാരം ഭരണകൂടത്തിൻ്റെ അധികാരങ്ങൾ വെട്ടിച്ചുരുക്കുക എന്നത് മാത്രമാണ്. ‘മിനിമം ഗവൺമെൻറ്റ്’ (Minimum Government) എന്ന തത്വം കേവലം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വാഗ്ദാനങ്ങളിൽ മാത്രം പോരാ, പ്രായോഗിക തലത്തിൽ നടപ്പിലാക്കണം. ബിസിനസ്സ് നടത്തുക എന്നത് സർക്കാരിൻ്റെ പണിയല്ല. ദശാബ്ദങ്ങളായി നികുതിദായകരുടെ പണം തിന്നുതീർക്കുന്ന, നഷ്ടത്തിലോടുന്ന പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങളെ അടിയന്തരമായി സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
സർക്കാർ ഓഫീസുകളിലെ മനുഷ്യ ഇടപെടലുകൾ പരമാവധി കുറച്ചുകൊണ്ടുവരിക എന്നതാണ് അഴിമതി നിർമ്മാർജ്ജനത്തിൻ്റെ അടുത്ത പടി. വസ്തു കൈമാറ്റം, നികുതി അടയ്ക്കൽ, ലൈസൻസുകൾ എന്നിവ പൂർണ്ണമായും ഡിജിറ്റൽ സുതാര്യതയിലേക്ക് മാറണം. ഡിജിറ്റലൈസേഷൻ (Direct Benefit Transfer – DBT, UPI) വഴി താഴെത്തട്ടിലെ ചില്ലറ ചോർച്ചകൾ ഒരതിരുവരെ തടയാൻ കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടെന്നത് യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. എന്നാൽ ഇന്ന് സൂക്ഷ്മ തലത്തിലുള്ള ഡിജിറ്റൽ കരാറുകളിലും പ്രൊക്യുർമെൻറ്റ് അൽഗോരിതങ്ങളിലും പോലും പുതിയ രീതിയിലുള്ള ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള തട്ടിപ്പുകൾ നടക്കുന്നുണ്ട്. സിസ്റ്റത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യരുടെ ‘വിവേചനാധികാരം’ (Discretionary Power) പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്നിടത്ത് മാത്രമേ ഇതിന് അന്ത്യം കുറിക്കാനാകൂ.
ഇതിനെല്ലാം ഉപരിയായി, യഥാർത്ഥ സ്വതന്ത്ര വിപണിയെ (Free Market) നാം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കണം. രാഷ്ട്രീയക്കാരുടെയും ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെയും ശുപാർശകൾക്ക് പകരം, ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരവും വിപണിയിലെ ആരോഗ്യകരമായ മത്സരവും മാത്രം വിജയപരാജയങ്ങൾ തീരുമാനിക്കുന്ന ഒരു സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥിതി ഇവിടെ രൂപപ്പെടണം. അഴിമതിയുടെ വേരറുക്കാൻ സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടും സുതാര്യതയോടും ഒപ്പം പൗരന്മാരുടെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള യുക്തിചിന്തയോളവും മികച്ച മറ്റൊരു ആയുധമില്ല.
സാമ്പത്തിക രംഗത്തെ ഈ ജീർണ്ണതകൾക്കിടയിലും, തങ്ങളുടെ വോട്ട് ബാങ്ക് ഭദ്രമാക്കാൻ ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വം മറ്റൊരു മാരകമായ ആയുധം കൂടി പ്രയോഗിച്ചിരുന്നു. ജനങ്ങളെ ജാതിയുടെയും മതത്തിൻ്റെയും പേരിൽ വിഭജിച്ച്, അർഹതപ്പെട്ടവരെ തഴഞ്ഞ് പ്രീണനത്തിൻ്റെ പുതിയ സമവാക്യങ്ങൾ അവർ രചിച്ചു. മെറിറ്റോക്രസിയെ (Meritocracy) ശവപ്പറമ്പിലാക്കിയ ആ രാഷ്ട്രീയ ഗൂഢാലോചനയുടെ കാണാപ്പുറങ്ങൾ അടുത്ത ലേഖനത്തിൽ വായിക്കാം: ലേഖനം 7 – സ്വത്വ രാഷ്ട്രീയവും പ്രീണനങ്ങളും: മെറിറ്റോക്രസിയുടെ തകർച്ച.
