രാഷ്ട്രസങ്കൽപ്പങ്ങളുടെ സംഘർഷം: ഗാന്ധി മുതൽ തരൂർ വരെ – സെബാസ്റ്റ്യൻ മത്തായി എഴുതുന്നു – ഭാഗം 9

“ഇടതുപക്ഷത്തിൻ്റെ ഉട്ടോപ്യൻ സോഷ്യലിസമോ വലതുപക്ഷത്തിൻ്റെ തീവ്ര ഹിന്ദുത്വമോ അല്ല പരിഹാരം; ശാസ്ത്രബോധവും ഭരണഘടനാ സമത്വവും സൈനിക റിയലിസവും സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യവും ഒത്തുചേരുന്ന ‘പ്രായോഗിക ലിബറലിസ’മാണ് ഇന്ത്യയ്ക്ക് ഇനി ആവശ്യം.”

ആമുഖം:

ഇന്ത്യ എന്ന ആശയം യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്തിലധിഷ്ഠിതമാണ്—ഗാന്ധിയൻ ധാർമ്മികതയിലോ, നെഹ്റൂവിയൻ സോഷ്യലിസത്തിലോ, അതോ സവർക്കറുടെ സാംസ്കാരിക ദേശീയതയിലോ? സ്വാതന്ത്ര്യസമര കാലം മുതൽ സമകാലിക രാഷ്ട്രീയം വരെ പരസ്പരം പോരടിച്ച വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രസങ്കൽപ്പങ്ങളുടെ ബൗദ്ധിക ചരിത്രത്തെ ഈ ലേഖനം ഇഴകീറി പരിശോധിക്കുന്നു. തീവ്ര പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങൾക്കും പ്രീണനങ്ങൾക്കുമപ്പുറം, ഭരണഘടനാ ധാർമ്മികതയും വിപണി സ്വാതന്ത്ര്യവും സാംസ്കാരിക ബഹുസ്വരതയും സമന്വയിക്കുന്ന ‘പ്രായോഗിക ലിബറലിസ’ത്തിലേക്ക് (Pragmatic Liberalism) ഇന്ത്യ ഇനി എങ്ങനെ ദിശമാറണം എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്ന സമഗ്രമായ ഒരു ദാർശനിക വായന.

ഇന്ത്യ എന്ന ആശയം

ഒരു രാഷ്ട്രം എന്നത് കേവലം ഭൂപടത്തിൽ വരച്ചുവെച്ച അതിർത്തിരേഖകളോ, ഒരു പ്രത്യേക ഭൂപ്രദേശത്ത് തിങ്ങിക്കൂടി ജീവിക്കുന്ന ജനക്കൂട്ടമോ അല്ല. അത് പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന, ചിലപ്പോൾ പരസ്പരം പോരടിക്കുന്ന ആശയങ്ങളുടെയും ദർശനങ്ങളുടെയും ഒരു സമാഹാരമാണ്. ഇന്ത്യ എന്ന ആശയത്തെ നിർവചിക്കാൻ ശ്രമിച്ച വ്യത്യസ്ത ധ്രുവങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബൗദ്ധിക പോരാട്ടമാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ നമ്മുടെ ചരിത്രം. സാംസ്കാരിക ദേശീയതയും മതേതര ആധുനികതയും തമ്മിലുള്ള ഈ വടംവലി ഇന്നും നമ്മുടെ രാഷ്ട്രീയ ദിശയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു.

സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യ നേരിട്ട ഏറ്റവും വലിയ ചരിത്രപരമായ ദുരന്തം എന്തായിരുന്നു?

വ്യത്യസ്ത ധ്രുവങ്ങളിലുള്ള ഈ ആശയങ്ങളെ സമന്വയിപ്പിച്ച്, അതിലെ ഏറ്റവും മികച്ച ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് ഒരു ശക്തമായ മധ്യ-ലിബറൽ ദേശീയത രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ അന്നത്തെ നേതൃത്വം പൂർണ്ണമായും പരാജയപ്പെട്ടു എന്നതാണ് ആ ദുരന്തം. ആശയങ്ങളുടെ ഒരു കൊളീസിയത്തിൽ പരസ്പരം വെട്ടിമരിക്കാൻ ദർശനങ്ങളെ വിട്ടുകൊടുത്തുകൊണ്ട്, ഭരണകൂടം ഏതെങ്കിലും ഒരു പ്രത്യേക പ്രത്യയശാസ്ത്രത്തിൻ്റെ മാത്രം വക്താക്കളായി മാറി.

ഈ ആശയസംഘർഷങ്ങളുടെ വേരുകൾ കിടക്കുന്നത് സ്വാതന്ത്ര്യസമര കാലഘട്ടത്തിലെ അതികായന്മാരുടെ ചിന്തകളിലാണ്.

ആശയങ്ങളുടെ ഈ പോർക്കളത്തിൽ ആദ്യത്തെ പ്രധാന ശബ്ദം മഹാത്മാഗാന്ധിയുടേതായിരുന്നു. ഗാന്ധിജിയുടെ രാഷ്ട്രസങ്കൽപ്പം തികച്ചും ധാർമ്മികവും ആത്മീയവുമായ ഒന്നായിരുന്നു. അധികാര കേന്ദ്രീകരണത്തിന് പകരം, സ്വയംപര്യാപ്തമായ ഗ്രാമങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഒരു വികേന്ദ്രീകൃത ഭരണസംവിധാനമാണ് അദ്ദേഹം വിഭാവനം ചെയ്തത്. അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ രാമരാജ്യം എന്നത് ഒരു മതരാഷ്ട്രമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് സഹിഷ്ണുതയിലും സത്യത്തിലും അഹിംസയിലും അധിഷ്ഠിതമായ ഒരു ധാർമ്മിക വ്യവസ്ഥയായിരുന്നു.

മതത്തെയും രാഷ്ട്രീയത്തെയും വേർതിരിക്കാൻ ഗാന്ധിജി തയ്യാറായിരുന്നില്ല എന്നത് ഒരു ചരിത്ര യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. എന്നാൽ അദ്ദേഹം മുന്നോട്ടുവെച്ച ആത്മീയ രാഷ്ട്രീയം ഭരണകൂടത്തിൻ്റെ അടിച്ചേൽപ്പിക്കലുകൾക്കും അനീതികൾക്കും എതിരെയുള്ള ഏറ്റവും ശക്തമായ പ്രതിരോധ മാർഗ്ഗമായിരുന്നു.

സാമ്പത്തിക തലത്തിലും ഗാന്ധിജിയുടെ കാഴ്ചപ്പാടുകൾ തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു. പാശ്ചാത്യ മാതൃകയിലുള്ള അതിവേഗ വ്യാവസായികവൽക്കരണത്തെയും യന്ത്രവൽക്കരണത്തെയും അദ്ദേഹം നിശിതമായി എതിർത്തു. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യൻ്റെ അധ്വാനത്തെ ഇല്ലാതാക്കുമെന്നും, അത് വ്യാപകമായ തൊഴിലില്ലായ്മയിലേക്കും ഗ്രാമീണ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ തകർച്ചയിലേക്കും നയിക്കുമെന്നും അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു.

എന്നാൽ, ഒരു സ്വതന്ത്ര ചിന്തകൻ ഗാന്ധിയൻ ആശയങ്ങളുടെ പരിമിതികളെ യുക്തിയുക്തം വിലയിരുത്തേണ്ടതുണ്ട്.

ആധുനിക രാഷ്ട്രനിർമ്മാണത്തിന് ഗാന്ധിയൻ ഉട്ടോപ്യ തികച്ചും അപര്യാപ്തമായിരുന്നു എന്നതായിരുന്നു നഗ്നമായ യാഥാർത്ഥ്യം. ഒരു ആധുനിക ദേശരാഷ്ട്രത്തിന് ശക്തമായ സൈന്യവും, കേന്ദ്രീകൃതമായ ഭരണസംവിധാനവും, വൻകിട വ്യവസായങ്ങളും അനിവാര്യമായിരുന്നു. ധാർമ്മികത മാത്രം വെച്ച് അതിർത്തികൾ സംരക്ഷിക്കാനോ, കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന ജനതയുടെ ദാരിദ്ര്യം മാറ്റാനോ കഴിയില്ലെന്നത് ചരിത്രപരമായ ഒരു സത്യമാണ്.

വ്യത്യസ്ത രീതിയിൽ ഉള്ള രാഷ്ട്ര സങ്കല്പങ്ങൾ

ഗാന്ധിയൻ അഹിംസയ്ക്കും ആത്മീയതയ്ക്കും ബദലായി സ്വാതന്ത്ര്യസമര കാലഘട്ടത്തിൽ തന്നെ ഉയർന്നുവന്ന മറ്റു ചില പ്രമുഖ ദർശനങ്ങളും നാം വിശകലനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.

സുഭാഷ് ചന്ദ്രബോസ് മുന്നോട്ടുവെച്ച രാഷ്ട്രസങ്കൽപ്പം സൈനിക വീര്യമുള്ളതായിരുന്നു. എന്നാൽ, സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനു ശേഷം ഇന്ത്യയിൽ കുറഞ്ഞത് പത്ത് വർഷത്തേക്കെങ്കിലും ജനാധിപത്യം അനുവദിക്കരുതെന്നും, സോഷ്യലിസ്റ്റ് മാതൃകയിലുള്ള ഒരു അധികാരവർഗ്ഗ ഭരണകൂടം വേണമെന്നുമാണ് അദ്ദേഹം വാദിച്ചിരുന്നത്. കമ്മ്യൂണിസത്തിൻ്റെയും ഫാസിസത്തിൻ്റെയും ഘടകങ്ങൾ ചേർത്തുള്ള അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ സാമ്യവാദം കേൾക്കാൻ ആകർഷകമായിരുന്നെങ്കിലും, ആധുനിക ജനാധിപത്യ ബോധത്തിൽ അത് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിൻ്റെ പൂർണ്ണമായ അടിച്ചമർത്തലിലേക്കും സൈനിക ഏകാധിപത്യത്തിലേക്കും മാത്രമേ വഴിമാറുമായിരുന്നുള്ളൂ.

അതുപോലെ തന്നെ, കമ്മ്യൂണിസത്തിലെ ഏകാധിപത്യ പ്രവണതകളെ തള്ളിക്കളഞ്ഞുകൊണ്ട് എം.എൻ. റോയ് വിഭാവനം ചെയ്ത റാഡിക്കൽ ഹ്യൂമനിസം വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും യുക്തിചിന്തയ്ക്കും പ്രാധാന്യം നൽകിയ ഒന്നായിരുന്നു. എന്നാൽ, രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളില്ലാത്ത, കേവലം പ്രാദേശിക ജനകീയ സമിതികൾ ഭരിക്കുന്ന ഒരു സംവിധാനമാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചത്. അതിസങ്കീർണ്ണവും വിശാലവുമായ ഇന്ത്യയെപ്പോലൊരു രാജ്യത്ത് പാർട്ടികളോ കേന്ദ്രീകൃത ഭരണസംവിധാനമോ ഇല്ലാതെ ഭരണം നടത്തുക എന്നത് തികച്ചും അപ്രായോഗികവും അരാജകത്വത്തിലേക്ക് (Anarchy) നയിക്കുന്നതുമായ ഒരു ഉട്ടോപ്യൻ മാതൃക മാത്രമായിരുന്നു.

സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യ യാഥാർത്ഥ്യമായപ്പോൾ, ഗാന്ധിയൻ ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇന്ത്യയെ നഗരങ്ങളിലെ പടുകൂറ്റൻ ഫാക്ടറികളിലേക്ക് പറിച്ചുനട്ടത് പ്രഥമ പ്രധാനമന്ത്രി ജവഹർലാൽ നെഹ്റുവാണ്. പാശ്ചാത്യ ലിബറലിസത്തിൻ്റെയും സോവിയറ്റ് സോഷ്യലിസത്തിൻ്റെയും സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സങ്കര മാതൃകയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ആധുനിക മതേതര റിപ്പബ്ലിക്. വൻകിട അണക്കെട്ടുകളെയും പൊതുമേഖലാ വ്യവസായശാലകളെയും അദ്ദേഹം ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ അമ്പലങ്ങൾ എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു. പൗരനിൽ ‘ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം’ (Scientific Temper) വളർത്തുക എന്നത് ഭരണഘടനാപരമായ മൗലിക കടമയാക്കിക്കൊണ്ട് യുക്തിചിന്തയിലധിഷ്ഠിതമായ ഒരു പുതിയ സമൂഹം കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചു.

എന്നാൽ, മുകളിൽ നിന്നുള്ള ഈ കേന്ദ്രീകൃത വ്യവസായവൽക്കരണം ഇന്ത്യയുടെ കാർഷിക മേഖലയെയും പരമ്പരാഗത ഗ്രാമീണ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെയും മന്ദീഭവിപ്പിച്ചു.

വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തേക്കാൾ ഭരണകൂടത്തിന് അമിതാധികാരം നൽകിയ സോവിയറ്റ് മാതൃകാ സോഷ്യലിസം പിന്നീട് ലൈസൻസ് രാജ് രൂപപ്പെടുന്നതിലേക്ക് നയിച്ചു. മാത്രവുമല്ല, നെഹ്റു സ്വപ്നം കണ്ട ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം വൻകിട സ്ഥാപനങ്ങളിൽ (IIT, AIIMS, ISRO) ഒതുങ്ങിപ്പോവുകയും, അതിനെ ജനങ്ങളുടെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിൽ അന്ധവിശ്വാസങ്ങൾക്കെതിരെയുള്ള ഒരു യുക്തിവാദ ബോധമാക്കി താഴെത്തട്ടിലേക്ക് മാറ്റാൻ അദ്ദേഹത്തിനും അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ പ്രസ്ഥാനത്തിനും കഴിയാതെ പോവുകയും ചെയ്തു. എങ്കിലും, സർവ്വകലാശാലകൾ, സ്വതന്ത്രമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷൻ തുടങ്ങിയ ശാസ്ത്രീയ-ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അടിത്തറയിട്ട നെഹ്റുവിൻ്റെ ദീർഘവീക്ഷണത്തെ വിസ്മരിക്കാനാവില്ല.

രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ‘ഭക്തി’ അഥവാ വ്യക്തിപൂജ

നെഹ്റുവിയൻ സോഷ്യലിസത്തിനൊപ്പം തന്നെ സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയുടെ സാമൂഹിക ഘടനയെ അടിസ്ഥാനപരമായി നിർവചിച്ച അതികായനായിരുന്നു ഡോ. ബി.ആർ. അംബേദ്കർ. ഗാന്ധിജി ഗ്രാമങ്ങളെ മഹത്വവൽക്കരിച്ചപ്പോൾ, അംബേദ്കർ ഗ്രാമങ്ങളെ കണ്ടത് അജ്ഞതയുടെയും ജാതീയതയുടെയും ഇരുണ്ട ഗുഹകളായിട്ടാണ്. ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ നട്ടെല്ലൊടിക്കാൻ നഗരവൽക്കരണവും വ്യവസായവൽക്കരണവും അനിവാര്യമാണെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. സമുദായത്തിനോ സമൂഹത്തിനോ അപ്പുറം വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും അന്തസ്സിനും പരമമായ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നതും, ഏത് മതഗ്രന്ഥത്തേക്കാളും മുകളിൽ ‘ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത’ (Constitutional Morality) ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നതുമായ ഒരു ജനാധിപത്യമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ രാഷ്ട്രസങ്കൽപ്പം.

ഭരണഘടനയുടെ പൂർത്തീകരണ വേളയിൽ അംബേദ്കർ രാഷ്ട്രത്തിന് നൽകിയ വിഖ്യാതമായ ഒരു മുന്നറിയിപ്പുണ്ടായിരുന്നു: രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ‘ഭക്തി’ അഥവാ വ്യക്തിപൂജ (Bhakti in Politics / Hero-worship). മതത്തിലെ ഭക്തി ഒരുപക്ഷേ ആത്മീയ മോക്ഷത്തിന് വഴിയൊരുക്കിയേക്കാം, എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ അത് സർവ്വനാശത്തിലേക്കും അനിവാര്യമായ ഏകാധിപത്യത്തിലേക്കുമുള്ള നേരിട്ടുള്ള രാജപാതയാണെന്ന് അദ്ദേഹം അസന്ദിഗ്ദ്ധമായി ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയിൽ ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് മുകളിൽ വ്യക്തിപ്രഭാവങ്ങളെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചപ്പോഴൊക്കെയും രാജ്യം വലിയ രാഷ്ട്രീയ-ഭരണഘടനാ പ്രതിസന്ധികളിലേക്ക് കൂപ്പുകുത്തിയത് ഈ മുന്നറിയിപ്പിനെ നാം സൗകര്യപൂർവ്വം അവഗണിച്ചതുകൊണ്ടാണ്.

നെഹ്റുവിൻ്റെ ആദർശവാദവും പട്ടേലിൻ്റെ പ്രായോഗികതയും

പുതിയ രാഷ്ട്രത്തിൻ്റെ സുരക്ഷയ്ക്കും ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ അഖണ്ഡതയ്ക്കും മുൻഗണന നൽകിയ തികഞ്ഞ പ്രായോഗികവാദിയായിരുന്നു സർദാർ വല്ലഭ്ഭായ് പട്ടേൽ.

അഞ്ഞൂറിലധികം വരുന്ന നാട്ടുരാജ്യങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിച്ച് ഇന്ത്യയുടെ ഭൂപടം ഉറപ്പിച്ചു നിർത്തിയതിൽ പട്ടേൽ കാണിച്ച രാഷ്ട്രീയ റിയലിസം സമാനതകളില്ലാത്തതാണ്. നെഹ്റുവിൻ്റെ ആദർശവാദവും പട്ടേലിൻ്റെ പ്രായോഗികതയും തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥയായിരുന്നു യഥാർത്ഥത്തിൽ ആദ്യകാല കോൺഗ്രസിൻ്റെ ഏറ്റവും വലിയ കരുത്ത്. എന്നാൽ പട്ടേലിൻ്റെ അകാല വിയോഗത്തോടെ പ്രായോഗികതയുടെ ആ ശബ്ദം പാർട്ടിയിൽ നിലയ്ക്കുകയും, ഭരണകൂടം പൂർണ്ണമായും ഉട്ടോപ്യൻ സോഷ്യലിസത്തിൻ്റെ പിടിയിലമരുകയും ചെയ്തു.

സോഷ്യലിസം ഭരണകൂടത്തിൻ്റെ ഔദ്യോഗിക നയമായി മാറിയപ്പോൾ, സാമ്പത്തിക രംഗത്ത് അതിനെതിരെ ഉയർന്നുവന്ന ഏറ്റവും വലിയ ശബ്ദമായിരുന്നു സി. രാജഗോപാലാചാരി. രാജാജി രൂപീകരിച്ച സ്വതന്ത്ര പാർട്ടി നെഹ്റുവിൻ്റെ ലൈസൻസ് രാജിനും പൊതുമേഖലാ കുത്തകകൾക്കുമെതിരെ ശക്തമായി വാദിച്ചു. ബി.ആർ. ഷെണോയിയെപ്പോലുള്ള ലിബറൽ സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ ആശയങ്ങൾക്ക് ഊന്നൽ നൽകിയ അദ്ദേഹം, ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ ക്ലാസിക്കൽ ലിബറൽ ചിന്തകനായിരുന്നു. വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യം, സ്വകാര്യ സ്വത്തവകാശം, സ്വതന്ത്ര വിപണി, കുറഞ്ഞ ഭരണകൂട ഇടപെടൽ എന്നിവയ്ക്കായി അദ്ദേഹം നിലകൊണ്ടു. എന്നാൽ അന്നത്തെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് ഭ്രമങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ രാജാജിയുടെ ദർശനം നിർദ്ദയം തള്ളിക്കളയപ്പെട്ടു.

ഹിന്ദുത്വവും ജാതിവാദവും പിന്നെ മറ്റു പലതും 

ഇതേ കാലഘട്ടത്തിൽ തന്നെ, സാംസ്കാരിക സ്വത്വത്തിലൂടെ ഇന്ത്യയെ നിർവചിക്കാൻ വി.ഡി. സവർക്കർ മുന്നോട്ടുവെച്ച ഹിന്ദുത്വ എന്ന സങ്കൽപ്പവും സ്വാധീനം ചെലുത്തിത്തുടങ്ങിയിരുന്നു. ഭാരതഭൂമിയെ സ്വന്തം പിതൃഭൂമിയും പുണ്യഭൂമിയുമായി കാണുന്നവരെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ-സാംസ്കാരിക സ്വത്വനിർമ്മിതിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം വിഭാവനം ചെയ്തത്.

തുടർന്ന് കെ.ബി. ഹെഡ്ഗേവാറും എം.എസ്. ഗോൾവാൾക്കറും ചേർന്ന് ആർ.എസ്.എസിലൂടെ ഈ സാംസ്കാരിക ദേശീയതയ്ക്ക് സംഘടനാപരമായ അടിത്തറയിട്ടു. കൊളോണിയൽ അധിനിവേശത്തിൽ തളർന്ന ജനതയിൽ സ്വയംസേവനവും ക്രമശിക്ഷണവും ദേശഭക്തിയും വളർത്താൻ ഇതിന് കഴിഞ്ഞുവെങ്കിലും, ഗോൾവാൾക്കറുടെ ‘വിചാരധാര’ മുന്നോട്ടുവെക്കുന്ന സാംസ്കാരിക ഏകതാനത (Cultural Homogeneity) വൈവിധ്യപൂർണ്ണമായ ഇന്ത്യയുടെ ജനാധിപത്യ ബഹുസ്വരതയ്ക്കും, സമത്വത്തിലധിഷ്ഠിതമായ പൗരത്വത്തിനും കടുത്ത ഭീഷണിയായിരുന്നു.

നെഹ്റുവിയൻ ആധിപത്യത്തിന് ഇളക്കം തട്ടിയപ്പോൾ മറ്റു ചില ഭിന്നധാരകളും ശക്തമായി. ഇന്ത്യയിലെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യം വർഗ്ഗമല്ല, മറിച്ച് ജാതിയാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഡോ. രാംമനോഹർ ലോഹ്യ, പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ അധികാര പങ്കാളിത്തത്തിന് അടിത്തറയിട്ടു. ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ പെരിയാർ ഇ.വി. രാമസാമി നയിച്ച സ്വയംമര്യാദ പ്രസ്ഥാനം ബ്രാഹ്മണ ആധിപത്യത്തിനും അന്ധവിശ്വാസങ്ങൾക്കും എതിരെ അതിരൂക്ഷമായ യുക്തിവാദ വിപ്ലവത്തിന് തിരികൊളുത്തി. എന്നാൽ, ലോഹ്യക്കും പെരിയാറിനും ശേഷം അവരുടെ പേരുപറഞ്ഞുവന്ന പ്രാദേശിക പാർട്ടികൾ കേവലം സങ്കുചിത സ്വത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിലും, വോട്ട് ബാങ്ക് പ്രീണനത്തിലും, കുടുംബ ഭരണത്തിലും മാത്രമായി അധഃപതിച്ചു.

അതേസമയം, സവർക്കറുടെയും ഗോൾവാൾക്കറുടെയും രാഷ്ട്രീയ ഹിന്ദുത്വത്തിന് പണ്ഡിറ്റ് ദീൻദയാൽ ഉപാധ്യായ ദാർശനികമായ മറ്റൊരു ആകൃതി നൽകി.

അദ്ദേഹം അവതരിപ്പിച്ച ഏകാത്മക മാനവദർശനം മുതലാളിത്തത്തെയും കമ്മ്യൂണിസത്തെയും ഒരുപോലെ തള്ളിക്കളഞ്ഞു. എന്നാൽ, അദ്ദേഹം മുന്നോട്ടുവെച്ച സാംസ്കാരിക ഏകതാനത എന്ന ഭാവന ഭൂരിപക്ഷവാദത്തിലേക്ക് നയിക്കാൻ സാധ്യതയുള്ള ഒന്നായിരുന്നു.

അടിയന്തരാവസ്ഥ കാലത്ത് അമിതാധികാര വാഴ്ചയ്ക്കെതിരെ ഗാന്ധിയൻ ധാർമ്മികതയും സോഷ്യലിസവും സമന്വയിപ്പിച്ച് ജയപ്രകാശ് നാരായൺ മുന്നോട്ടുവെച്ച ‘സമ്പൂർണ്ണ ക്രാന്തി’ ജനങ്ങളെ അണിനിരത്തിയെങ്കിലും, ഒരു സുസ്ഥിരമായ പ്രായോഗിക ഭരണമാതൃക നൽകാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. വ്യക്തമായ ഒരു സാമ്പത്തിക-സ്ഥാപന കാഴ്ചപ്പാടില്ലാതെ, കേവലം ‘ഭരണവിരുദ്ധ വികാരം’ (Anti-incumbency) മാത്രം മുൻനിർത്തി തീവ്ര വലതുപക്ഷത്തെയും സോഷ്യലിസ്റ്റുകളെയും ഒന്നിപ്പിച്ചുണ്ടാക്കിയ ആ ജനതാ പരീക്ഷണം ആഭ്യന്തര വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽപ്പെട്ട് തകർന്നടിഞ്ഞു. വ്യക്തമായ ലിബറൽ-സാമ്പത്തിക നയങ്ങളില്ലാത്ത കേവല രാഷ്ട്രീയ കൂട്ടുകെട്ടുകൾക്ക് രാജ്യത്തിന് സുസ്ഥിരമായ ഒരു ബദൽ നൽകാൻ കഴിയില്ലെന്ന വലിയൊരു പ്രായോഗിക പാഠമാണ് ആ പരാജയം ചരിത്രത്തിന് നൽകിയത്.

സോഷ്യലിസ്റ്റ് ദർശനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മോചനം

നെഹ്റുവിൻ്റെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് ദർശനങ്ങളെ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ കരുത്തോടെ നവീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ കാലഘട്ടം ഇന്ത്യയുടെ ആശയദർശനങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഏടാണ്. നെഹ്റുവിയൻ സോഷ്യലിസത്തിൽ കുടുങ്ങിക്കിടന്ന ഇന്ത്യയെ ഇരുപത്തൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്ക് കൈപിടിച്ചുയർത്താൻ ശ്രമിച്ച പ്രായോഗികവാദിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം.

കടുത്ത എതിർപ്പുകളെ അതിജീവിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തുടക്കമിട്ട ടെലികോം വിപ്ലവവും കംപ്യൂട്ടർവൽക്കരണവും, അതുപോലെതന്നെ പഞ്ചായത്തീരാജ് സംവിധാനത്തിലൂടെയുള്ള അധികാര വികേന്ദ്രീകരണവും ഈ പുരോഗമന ദർശനത്തിൻ്റെ ഭാഗമായിരുന്നു.

സാങ്കേതികവിദ്യ വഴി ദാരിദ്ര്യം നിർമ്മാർജ്ജനം ചെയ്യാനും ഭരണനിർവ്വഹണം കാര്യക്ഷമമാക്കാനും ശ്രമിച്ച അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ‘ടെക്നോക്രാറ്റിക് പ്രാഗ്മാറ്റിസം’ (Technocratic Pragmatism) കാലഹരണപ്പെട്ട വ്യവസ്ഥകളിൽ നിന്നുള്ള ഒരു കുതറിമാറൽ കൂടിയായിരുന്നു. എന്നാൽ, ഈ ദീർഘവീക്ഷണങ്ങളെ സുസ്ഥിരമായ ഒരു ബൗദ്ധിക ചിന്താധാരയായി വളർത്തിയെടുക്കുന്നതിൽ പാർട്ടിയും നേതൃത്വവും പരാജയപ്പെട്ടു. ഷാബാനു കേസ് പോലുള്ള വിഷയങ്ങളിലെ രാഷ്ട്രീയ വിട്ടുവീഴ്ചകൾ അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ആധുനികതാവാദപരമായ പ്രതിച്ഛായയെ മങ്ങലേൽപ്പിച്ചുവെന്നതും, ഈ ദർശനം പൂർണ്ണാർത്ഥത്തിൽ സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് കോൺഗ്രസിനെ പിന്നോട്ടുവലിച്ചു എന്നതും ചരിത്രപരമായ സത്യമാണ്.

ഈ സോഷ്യലിസ്റ്റ്-ഉട്ടോപ്യൻ വ്യാമോഹങ്ങളെ തച്ചുടച്ചുകൊണ്ട് പ്രായോഗിക ഇന്ത്യൻ ലിബറലിസത്തിന് ഇന്ത്യയുടെ മണ്ണിൽ ആദ്യമായി ഒരു ഭരണമാതൃക നൽകിയത് നരസിംഹറാവു – മൻമോഹൻ സിംഗ് സഖ്യമായിരുന്നു.

1991-ൽ രാജ്യം കടുത്ത സാമ്പത്തിക തകർച്ചയുടെ വക്കിലെത്തിയപ്പോൾ, ലൈസൻസ് രാജ് പൂർണ്ണമായി റദ്ദാക്കിക്കൊണ്ട് അവർ ഉദാരവൽക്കരണവും സ്വകാര്യവൽക്കരണവും ആഗോളവൽക്കരണവും നടപ്പിലാക്കി. രാജാജി ചൂണ്ടിക്കാണിച്ച സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട്, പൗരന് സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകിയ റാവുവും മൻമോഹൻ സിംഗും ചരിത്രപരമായ വലിയൊരു തിരുത്തൽ നടത്തി.

തുടർന്ന് അധികാരത്തിലെത്തിയ അടൽ ബിഹാരി വാജ്പേയിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള സർക്കാർ ഈ സാമ്പത്തിക പരിഷ്കാരങ്ങളെ കൂടുതൽ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. രാജീവ് ഗാന്ധി തുടക്കമിട്ട ടെലികോം-സാങ്കേതിക വിപ്ലവത്തെ 1999-ലെ ദേശീയ ടെലികോം നയത്തിലൂടെയും അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനത്തിലൂടെയും വാജ്പേയി വിപണി സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ വേഗതയിലേക്ക് മാറ്റി. അതോടൊപ്പം സാംസ്കാരിക സഹിഷ്ണുതയും ഭരണഘടനാപരമായ സന്തുലിതാവസ്ഥയും നിലനിർത്താൻ അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചു.

പിന്നീട് വന്ന മൻമോഹൻ സിംഗിൻ്റെ UPA ഭരണകാലത്ത് സാമ്പത്തിക വളർച്ചയുടെ വേഗം നിലനിർത്തുന്നതോടൊപ്പം തന്നെ തൊഴിലുറപ്പ് പദ്ധതി, വിവരാവകാശ നിയമം എന്നിവയിലൂടെ വിപണി സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ ഒരു സാമൂഹിക സുരക്ഷാ വലയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള പ്രായോഗിക ശ്രമങ്ങൾ നടന്നു.

മൻമോഹൻ സിംഗിന് ശേഷം അധികാരത്തിൽ വന്ന നരേന്ദ്ര മോദി സർക്കാർ, ഈ ആശയസംഘർഷങ്ങളിൽ സവർക്കറുടെയും ദീൻദയാലിൻ്റെയും ഗോൾവാൾക്കറുടെയും ‘സാംസ്കാരിക ദേശീയതയ്ക്കൊപ്പം’ സർദാർ പട്ടേലിൻ്റെ ‘പ്രായോഗികതയും’ (Realism) സമന്വയിപ്പിക്കാനാണ് ശ്രമിച്ചത്.

പതിറ്റാണ്ടുകളായി വോട്ട് ബാങ്ക് ഭയന്ന് മാറ്റിവെക്കപ്പെട്ട പല വിഷയങ്ങളിലും അവർ ഭരണഘടനാപരമായ തിരുത്തലുകൾ വരുത്തി. ആർട്ടിക്കിൾ 370 റദ്ദാക്കിയതും, മുത്തലാഖ് നിരോധിച്ചതും, വഖഫ് നിയമങ്ങളിലെ ഭേദഗതി ശ്രമങ്ങളും കോൺഗ്രസ് കാലത്തെ ‘കപട മതേതരത്വത്തിൽ’ നിന്നുള്ള വ്യക്തമായ വ്യതിചലനമായിരുന്നു. ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലേക്കുള്ള (UPI) മാറ്റവും, പരീക്ഷാ ക്രമക്കേടുകൾ തടയാനുള്ള നിയമങ്ങളും, ശക്തമായ വിദേശനയവും, സൈനിക നവീകരണവും ഒരു ആധുനിക രാഷ്ട്രത്തിന് വേണ്ട പ്രായോഗിക ചുവടുവെപ്പുകളായിരുന്നു (നോട്ട് നിരോധനത്തിലെ പാളിച്ചകളും കാർഷിക നിയമങ്ങൾ പിൻവലിച്ചതും ഭരണപരമായ പോരായ്മകളായി നിൽക്കുമ്പോഴും).

പ്രായോഗിക ഇന്ത്യൻ ലിബറലിസം

എന്നാൽ, ഒരു സ്വതന്ത്ര ചിന്തകനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഈ ഭരണനേട്ടങ്ങൾക്കപ്പുറം ഗൗരവമേറിയ ഒരു ആശയപരമായ വീഴ്ചയുണ്ട്. കോൺഗ്രസ് കാലഘട്ടത്തിലെ ഇടതുപക്ഷ അധിനിവേശത്തിന് പകരമായി, വലതുപക്ഷ ആശയങ്ങളിലൂടെയുള്ള പുതിയൊരു ‘ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂഷണൽ ക്യാപ്ചർ’ (Institutional Capture) ആണ് ഇന്ന് നടക്കുന്നത്.

ഭരണനിർവ്വഹണത്തിലെ കാര്യക്ഷമതയും ദേശസുരക്ഷയും അനിവാര്യമാണെങ്കിലും, മതപരമായ സ്വത്വത്തെ ദേശീയതയുടെ അളവുകോലാക്കുന്ന തീവ്ര ഹിന്ദുത്വ അജണ്ടകൾ ഡോ. ബി.ആർ. അംബേദ്കറും ജവഹർലാൽ നെഹ്രുവും വിഭാവനം ചെയ്ത ഭരണഘടനാപരമായ ജനാധിപത്യത്തിന് (Constitutional Democracy) വിരുദ്ധമാണ്. ഇവിടെയാണ് ഇന്ത്യയ്ക്ക് ഭരണഘടനയിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ‘പ്രായോഗിക ലിബറലിസം’ (Pragmatic Liberalism) എന്ന ആശയത്തിൻ്റെ പ്രസക്തി വർദ്ധിക്കുന്നത്.

പ്രായോഗിക ഇന്ത്യൻ ലിബറലിസം എന്നൊരു രാഷ്ട്രീയ ചിന്താധാര ശക്തമായി കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയിൽ ഏറ്റവും വലിയ സാധ്യതയും അനുകൂല സാഹചര്യവുമുണ്ടായിരുന്നത് കോൺഗ്രസ് പാർട്ടിക്കായിരുന്നു. വ്യക്തമായ ഒരു ബൗദ്ധിക പ്ലാറ്റ്‌ഫോമായി ഇതിനെ വികസിപ്പിച്ചെടുക്കാൻ അവർക്ക് കഴിയുമായിരുന്നു. ദീർഘവീക്ഷണത്തോടെ കോൺഗ്രസ് ചെയ്യേണ്ടിയിരുന്ന ഏറ്റവും വലിയ കടമയായിരുന്നു അത്. കേവലം ‘നാനാത്വത്തിൽ ഏകത്വം’ എന്ന വൈകാരിക സങ്കൽപ്പത്തിനൊപ്പം തന്നെ ജനങ്ങൾക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ ആവശ്യമായിരുന്നത് പൗരൻ്റെ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമ്പത്തിക സ്വയംപര്യാപ്തതയും ഉറപ്പാക്കുന്ന ഈ പ്രായോഗിക ലിബറൽ ദർശനമായിരുന്നു.

എന്നാൽ സ്വന്തമായി അത്തരമൊരു ചിന്താധാര വികസിപ്പിക്കുന്നതിൽ കോൺഗ്രസ് പാർട്ടി ദയനീയമായി പരാജയപ്പെട്ടു. സ്വന്തം ബൗദ്ധിക നേതൃത്വം തികച്ചും അപ്രായോഗികരായ ഇടതുപക്ഷ മാർക്സിസ്റ്റ് ബുദ്ധിജീവികൾക്ക് പണയം വെച്ച കോൺഗ്രസ്, സാമ്പത്തിക പരിഷ്കാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നതിന് ശേഷം പോലും അതിനെ രാഷ്ട്രീയമായി പ്രതിരോധിക്കാൻ ഭയന്നു. പകരം അവർ വീണ്ടും പ്രീണന രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കും സ്വത്വബോധത്തിലേക്കും തന്നെ തിരിഞ്ഞു നടന്നു.

ഭരണഘടനാ ദേശഭക്തി

ഈയൊരു വലിയ ശൂന്യതയിലാണ്, നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ ആ ലിബറൽ ഇടത്തെ തിരികെപ്പിടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു ആധുനിക ശബ്ദമായി ശശി തരൂരിനെപ്പോലുള്ളവർ കടന്നുവരുന്നത്.

ഭരണഘടനയിലധിഷ്ഠിതമായ പൗരത്വ ദേശീയതയെയും ഹിന്ദുധർമ്മത്തിൻ്റെ ബഹുസ്വരതയെയും അദ്ദേഹം ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ഒരു പാർട്ടിയെന്ന നിലയിൽ പ്രായോഗിക ലിബറലിസത്തെ ഒരു ആശയമായി വളർത്താൻ കോൺഗ്രസ് നേതൃത്വത്തിന് ഇപ്പോഴും കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല.

മതപരമായ സാംസ്കാരിക ദേശീയതയുടെ സങ്കുചിത വംശീയ ചട്ടക്കൂടുകൾക്കും, ഇടതുപക്ഷത്തിൻ്റെ അമൂർത്തമായ വർഗ്ഗസിദ്ധാന്തങ്ങൾക്കും പകരമായി നാം മുന്നോട്ടുവെക്കേണ്ടത് ‘ഭരണഘടനാ ദേശഭക്തി’യെയാണ് (Constitutional Patriotism). ഒരു പൗരൻ്റെ രാഷ്ട്രസ്നേഹം എന്നത് ഏതെങ്കിലും മതഗ്രന്ഥത്തോടോ, വംശത്തോടോ, ഭരണാധികാരിയോടോ ഉള്ള അന്ധമായ വിധേയത്വമല്ല; മറിച്ച്, രാജ്യത്തിൻ്റെ ഭരണഘടന ഉറപ്പുനൽകുന്ന വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം, നിയമവാഴ്ച, സമത്വം, മതേതര ജനാധിപത്യം എന്നീ പവിത്രമായ മൂല്യങ്ങളോടുള്ള വിട്ടുവീഴ്ചയില്ലാത്ത പ്രതിബദ്ധതയാണ്. വൈവിധ്യപൂർണ്ണമായ ഒരു റിപ്പബ്ലിക്കിനെ തകർച്ചയിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കാൻ ഈ ഭരണഘടനാപരമായ ഐക്യബോധത്തിനല്ലാതെ മറ്റൊന്നിനും സാധ്യമല്ല.

ഇടതുപക്ഷത്തിൻ്റെ ഉട്ടോപ്യൻ സോഷ്യലിസമോ, വലതുപക്ഷത്തിൻ്റെ സാംസ്കാരിക ദേശീയതയോ അല്ല ഇന്ത്യയ്ക്ക് വേണ്ടത്. മറിച്ച്, നെഹ്റു വിഭാവനം ചെയ്ത ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവവും വികസന സ്വപ്നങ്ങളും, അംബേദ്കർ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തിയ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും സാമൂഹിക സമത്വവും, സർദാർ പട്ടേലിൻ്റെ ദേശസുരക്ഷാ റിയലിസവും നയതന്ത്ര കരുത്തും, രാജാജി ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചതും പിൽക്കാലത്ത് റാവു-മൻമോഹൻ സഖ്യം പ്രായോഗികമാക്കിയതുമായ സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യവും സ്വതന്ത്ര വിപണിയും, ഒപ്പം ശശി തരൂർ ഊന്നിപ്പറയുന്ന സാംസ്കാരിക ബഹുസ്വരതയും സഹിഷ്ണുതയും പരസ്പരം സമന്വയിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ദർശനമാണ്. ഈ സമന്വയത്തിലൂടെ മാത്രമേ അഴിമതിയും തെരുവ് രാഷ്ട്രീയവും ഗ്രസിച്ച ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന് പുതിയൊരു ദിശാബോധവും ബൗദ്ധികമായ തലയെടുപ്പും വീണ്ടെടുക്കാൻ കഴിയൂ. ഇത് കേവലം വിദേശ മാതൃകകളുടെ അന്ധമായ അനുകരണമല്ല, മറിച്ച് ഇന്ത്യയിൽ നിലവിലുള്ള പൊതുജനാരോഗ്യ-വിദ്യാഭ്യാസ-തൊഴിൽ സംവിധാനങ്ങളെ അഴിമതിരഹിതവും സുതാര്യവും കാര്യക്ഷമവുമാക്കിക്കൊണ്ട് പൗരന്മാർക്ക് സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യവും ഭരണഘടനാപരമായ സുരക്ഷയും ഉറപ്പാക്കുന്ന രീതിയാണത്.

ഭൂതകാലത്തിൻ്റെ ഈ ശവപ്പറമ്പുകളിൽ നിന്ന് ഇന്ത്യ എങ്ങനെയാണ് ഇനി മുന്നോട്ട് നടക്കേണ്ടത്? അഴിമതിയും പ്രീണനങ്ങളും ഇല്ലാത്ത, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും ശാസ്ത്രബോധവും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പുതിയ ഇന്ത്യയെ എങ്ങനെ വാർത്തെടുക്കാം? ഈ പരമ്പരയുടെ അടുത്തഭാഗത്തിൽ നമുക്കത് ചർച്ച ചെയ്യാം: ലേഖനം 10 – ഇന്ത്യയുടെ ഭാവി: പ്രായോഗിക ലിബറലിസവും പുതിയ മാതൃകകളും.