വിശ്വസിക്കാനായി ജനിച്ചവർ – രാകേഷ് ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ എഴുതുന്നു

വിശ്വസിക്കാനുള്ള പ്രവണത ഒരുപക്ഷേ ജൈവികമായിരിക്കാം; പക്ഷേ വിശ്വാസത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം പ്രധാനമായും സംസ്കാരത്തിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്.

കുട്ടികൾ ജന്മനാ നാസ്തികരാണോ?

ചിന്തിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ വിശ്വസിക്കാൻ പഠിച്ചതെന്തുകൊണ്ട്? അത് ഇന്ന് പരിണാമപരമായ പൊരുത്തക്കേടായി മാറുന്നതെങ്ങനെ?

മതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകളിൽ പലപ്പോഴും കേൾക്കുന്ന ഒരു വാദമുണ്ട്. കുട്ടികൾ ജനിക്കുന്നത് നാസ്തികരായിട്ടാണ് എന്നത്.

ഈ വാദമനുസരിച്ച്, ഒരു കുഞ്ഞിന് ജനിക്കുമ്പോൾ ദൈവത്തെക്കുറിച്ച് യാതൊരു ധാരണയുമില്ല. മാതാപിതാക്കളും സമൂഹവുമാണ് പിന്നീട് ആ കുഞ്ഞിന്റെ മനസ്സിലേക്ക് മതവിശ്വാസങ്ങൾ നിറയ്ക്കുന്നത്.

ഈ വാദത്തിൽ ഒരു ഭാഗം ശരിയാണ്. ഒരു കുഞ്ഞും ഹിന്ദുവായോ ക്രിസ്ത്യാനിയായോ മുസ്ലിമായോ ബുദ്ധമതവിശ്വാസിയായോ മറ്റേതെങ്കിലും പ്രത്യേക മതവിശ്വാസിയുമായല്ല ജനിക്കുന്നത്. ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക മതത്തിലുള്ള വിശ്വാസങ്ങൾ പ്രധാനമായും കുടുംബത്തിൽ നിന്നും സമൂഹത്തിൽ നിന്നും പഠിച്ചെടുക്കുന്നതാണ്.

പക്ഷേ, ഇതിന് മറ്റൊരു വശമുണ്ട്.

കുട്ടികൾ മതവിശ്വാസികളായി ജനിക്കുന്നില്ലായിരിക്കാം. പക്ഷേ, അവർ വിശ്വസിക്കാൻ തയ്യാറായ ഒരു മനസ്സുമായാണ് ജനിക്കുന്നത്.

വിശ്വാസത്തെ എളുപ്പത്തിൽ സ്വീകരിക്കാനും, പ്രത്യേകിച്ച് തങ്ങൾക്ക് വിശ്വാസമുള്ള മുതിർന്നവർ പറയുന്ന കാര്യങ്ങൾ വിശ്വസിക്കാനും മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിൽ ചില സ്വാഭാവിക പ്രവണതകളുണ്ട്.

കുട്ടികൾ “സ്വാഭാവിക ദൈവവിശ്വാസികളോ”?

Developmental psychology-യിലെ ചില പഠനങ്ങൾ ഈ ആശയത്തിന് പിന്തുണ നൽകുന്നുണ്ട്.

ബോസ്റ്റൺ യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിലെ മനഃശാസ്ത്രജ്ഞയായ ഡെബോറ കെലെമൻ, കുട്ടികളിൽ കാണുന്ന “promiscuous teleology” എന്ന പ്രവണതയെക്കുറിച്ച് പഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതായത്, ചുറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങൾക്കെല്ലാം ഏതെങ്കിലും ഒരു ഉദ്ദേശ്യമുണ്ടെന്ന് കരുതാനുള്ള സ്വാഭാവിക പ്രവണത.

ഉദാഹരണത്തിന്, “കല്ലുകൾക്ക് എന്തുകൊണ്ടാണ് കൂർത്ത അറ്റങ്ങളുള്ളത്?” എന്ന് പ്രീസ്കൂൾ കുട്ടികളോട് ചോദിച്ചാൽ, “മൃഗങ്ങൾക്ക് അതിൽ ശരീരം ചൊറിയാൻ വേണ്ടിയാണ്” എന്ന തരത്തിലുള്ള ഉത്തരങ്ങൾ അവർ എളുപ്പത്തിൽ നൽകും.

2004-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച “Are Children ‘Intuitive Theists’?” എന്ന പഠനത്തിൽ കെലെമൻ പറയുന്നത്, പ്രകൃതിയിലെ വസ്തുക്കളെ എന്തിനോ വേണ്ടി ഉണ്ടാക്കിയതായും, അതിനാൽ അവയ്ക്ക് പിന്നിൽ ആരുടെയെങ്കിലും രൂപകൽപ്പനയുണ്ടെന്ന പോലെയും കാണാനുള്ള ഒരു സ്വാഭാവിക പ്രവണത കുട്ടികളിൽ ഉണ്ടെന്നാണ്.

പിന്നീട് ചൈനയടക്കമുള്ള വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളിൽ നടത്തിയ പഠനങ്ങളും ഈ പ്രവണത മനുഷ്യരിൽ പൊതുവായി കാണപ്പെടുന്നതാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതായത്, മാതാപിതാക്കൾ കുട്ടികളുടെ മനസ്സിൽ ഇത് കുത്തിവയ്ക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച്, വളരുന്നതിനനുസരിച്ച് വിദ്യാഭ്യാസവും സംസ്കാരവും ഈ സ്വാഭാവിക പ്രവണതയെ കുറയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

മനഃശാസ്ത്രജ്ഞനായ ജസ്റ്റിൻ ബാരറ്റ് തന്റെ Born Believers: The Science of Childhood Religion എന്ന പുസ്തകത്തിൽ ഈ ആശയം കുറച്ചുകൂടി മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, സംഭവങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ ആരെങ്കിലും ഉണ്ടെന്ന് വേഗത്തിൽ കരുതാനുള്ള ഒരു “hypersensitive agency detection” പ്രവണത മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിലുണ്ട്.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഇരുട്ടിൽ ഒരു മരക്കൊമ്പ് ഒടിയുന്ന ശബ്ദം കേട്ടാൽ, അത് കാറ്റിന്റെ ശബ്ദമാണെന്ന് കരുതുന്നതിനെക്കാൾ അവിടെ ഏതെങ്കിലും ഒരു മൃഗമുണ്ടാകാമെന്ന് കരുതുന്നതാണ് സുരക്ഷിതം.

കാറ്റിന്റെ ശബ്ദം പുലിയുടേതാണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിച്ചാൽ കുറച്ച് നേരം പേടിച്ചാൽ മതി. പക്ഷേ പുലിയുടെ ശബ്ദം കാറ്റിന്റേതാണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിച്ചാൽ അതിന്റെ വില ജീവൻ നഷ്ടപ്പെടുന്നത് തന്നെയായേക്കാം.

അതുകൊണ്ട് തന്നെ, ആരെങ്കിലും അല്ലെങ്കിൽ എന്തെങ്കിലും സംഭവത്തിന് പിന്നിൽ ഉണ്ടെന്ന് പെട്ടെന്ന് കരുതുന്ന ഒരു മനസ്സും, എല്ലാത്തിനും ഒരു ഉദ്ദേശ്യമുണ്ടെന്ന് കാണുന്ന മനസ്സും ചേർന്നാൽ, കാണാനാകാത്ത ഒരു സൃഷ്ടാവിനെയോ ആത്മാവിനെയോ കുറിച്ചു മനുഷ്യന് സ്വാഭാവികമായി തന്നെ തോന്നാം.

മുതിർന്നവരെ കേൾക്കുക: വിശ്വാസത്തിന്റെ അതിജീവനം എങ്ങനെ?

ഒരു കുട്ടിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കൂ. ജീവിച്ചിരിക്കാൻ ആവശ്യമായ കാര്യങ്ങളിൽ ഭൂരിഭാഗവും കുട്ടിക്ക് സ്വയം പരിശോധിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല.

തീ പൊള്ളിക്കും, ചില ഭക്ഷണങ്ങൾ സുരക്ഷിതമാണ്, ചില മൃഗങ്ങൾ അപകടകാരികളാണ്, ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ പോകരുത്- ഇതൊക്കെ കുട്ടി സ്വന്തം പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ കണ്ടെത്തുന്നതല്ല. മറ്റുള്ളവർ പറയുന്നതും ചെയ്യുന്നതും കണ്ടാണ് അവൻ പഠിക്കുന്നത്.

അറിയുന്നതിന് മുമ്പേ വിശ്വസിക്കുകയാണ് നമ്മൾ ചെയ്യുന്നത്. ഇതിന്റെ കാതൽ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്നതിലാണ്.

ഒരു മുതിർന്നയാൾ ഒരു കുട്ടിയോട് ഇങ്ങനെ പറയുന്നതായി കരുതുക: “ആ പുഴയുടെ ഭാഗത്തേക്ക് പോകരുത്. അവിടെ പുലിയുണ്ട്.”

കുട്ടി ആ കാര്യം സ്വയം പരിശോധിക്കാൻ പോയാൽ, ആ പരീക്ഷണം കഴിഞ്ഞ് തിരിച്ചുവരണമെന്നില്ല.

പക്ഷേ, മുതിർന്നയാൾ പറഞ്ഞത് വിശ്വസിച്ച് അവിടെ പോകാതിരുന്ന കുട്ടി അതിജീവിക്കും. പിന്നീട് അവന്റെ ജീനുകൾ അടുത്ത തലമുറയിലേക്ക് കൈമാറുകയും ചെയ്യും.

ഇങ്ങനെ എണ്ണമറ്റ തലമുറകളിലൂടെ, അനുഭവസമ്പത്തുള്ള മുതിർന്നവരിൽ നിന്ന് കാര്യങ്ങൾ പഠിക്കാനും, ആദ്യം തന്നെ എല്ലാത്തിനും തെളിവ് ആവശ്യപ്പെടാതെ അവരുടെ മുന്നറിയിപ്പുകൾ സ്വീകരിക്കാനുമുള്ള ഒരു ശക്തമായ പ്രവണത നാച്ചുറൽ സെലക്ഷനിലൂടെ വളർന്നിരിക്കാം.

റിച്ചാർഡ് ഡോക്കിൻസ് The God Delusion എന്ന പുസ്തകത്തിൽ ഏതാണ്ട് ഇതേ കാര്യമാണ് പറയുന്നത്.

അപകടങ്ങളെക്കുറിച്ച് മാതാപിതാക്കളും ഗോത്രത്തിലെ മുതിർന്നവരും നൽകുന്ന നല്ല ഉപദേശങ്ങൾ വിശ്വസിക്കുന്നത് കുട്ടികൾക്ക് പ്രയോജനകരമായതിനാൽ, മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം അത്തരത്തിലുള്ള വിശ്വാസത്തിലേക്ക് സ്വാഭാവികമായി വളർന്നുവന്നതാകാം.

ഉദാഹരണത്തിന്, മുതലകളുള്ള ഒരു പുഴയിലേക്ക് പോകരുതെന്ന് മാതാപിതാക്കൾ പറഞ്ഞാൽ അത് അനുസരിക്കുന്നത് ജീവൻ രക്ഷിച്ചേക്കാം.

പക്ഷേ, നല്ല ഉപദേശവും തെറ്റായ ഉപദേശവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയാൻ ഈ വിശ്വാസസംവിധാനത്തിന് എല്ലായ്പ്പോഴും കഴിയണമെന്നില്ല.

അങ്ങനെ വന്നാൽ, അപകടത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കാൻ സഹായിച്ച അതേ വിശ്വാസപ്രവണത തന്നെ അന്ധവിശ്വാസങ്ങളെയും മതവിശ്വാസങ്ങളെയും തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറാനും സഹായിച്ചേക്കാം.

പുലി ഒരു ഉദാഹരണം മാത്രമാണ്.

ഏത് ചെടിക്കാണ് വിഷമുള്ളത്?

വരൾച്ചക്കാലത്ത് വെള്ളം എവിടെയാണ് കിട്ടുക?

ഏത് വേട്ടയാടൽ രീതിയാണ് ഫലപ്രദം?

ആദ്യത്തെ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം സ്വയം കണ്ടെത്താൻ വിഷമുള്ള ഒരു ചെടി കഴിച്ച് പരീക്ഷിക്കുന്നത് തീർച്ചയായും മോശമായൊരു പരീക്ഷണമായിരിക്കും.

പകരം, അനുഭവമുള്ള ഒരാളിൽ നിന്ന് അത് പഠിക്കാനായാൽ മതി.

സ്വയം കണ്ടെത്താൻ വർഷങ്ങളോ ഒരു ജീവിതകാലമോ വേണ്ടിവരുന്ന അറിവ്, മറ്റൊരാളിൽ നിന്ന് പെട്ടന്നുതന്നെ പഠിക്കാനാകും. മനുഷ്യസംസ്കാരം തലമുറകളിലൂടെ വളർന്നുവന്നതിന്റെ ഒരു പ്രധാന കാരണവും ഇതാണ്. കഴിവുകൾ, ഉപകരണങ്ങൾ, ആചാരങ്ങൾ, അറിവുകൾ, വിശ്വാസങ്ങൾ എന്നിവ ഓരോ തലമുറയും ആദ്യം മുതൽ തുടങ്ങേണ്ടിവരാതെ പതുക്കെ കൂട്ടിച്ചേർന്നുകൊണ്ടേയിരുന്നു.

എല്ലാം അനുകരിക്കുന്ന കുട്ടികൾ

മറ്റുള്ളവരെ അനുകരിക്കാനുള്ള ഈ പ്രവണത എത്ര ശക്തമാണെന്ന് over-imitation സംബന്ധിച്ച പഠനങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു.

2005-ൽ വിക്ടോറിയ ഹോർണറും ആൻഡ്രൂ വൈറ്റനും നടത്തിയ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു പരീക്ഷണത്തിൽ, ചിമ്പാൻസികളെയും 3–4 വയസ്സുള്ള കുട്ടികളെയും ഒരു puzzle box-ൽ നിന്ന് സമ്മാനം എങ്ങനെ പുറത്തെടുക്കാമെന്ന് പഠിപ്പിച്ചു.

അതിൽ ചില ഘട്ടങ്ങൾ യാതൊരു പ്രയോജനവുമില്ലാത്തവയായിരുന്നു.

പെട്ടി transparent ആയിരുന്നതിനാൽ ആ അനാവശ്യ ഘട്ടങ്ങൾ ചിമ്പാൻസികൾക്ക് വ്യക്തമായി കാണാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അവ അവഗണിച്ച് ചിമ്പാൻസികൾ നേരിട്ട് സമ്മാനം കൈക്കലാക്കി.

പക്ഷേ കുട്ടികൾ അങ്ങനെയല്ല ചെയ്തത്. പ്രയോജനമില്ലാത്ത ഘട്ടങ്ങൾ പോലും അവർ അതേപടി അനുകരിച്ചു.

പിന്നീടുള്ള പഠനങ്ങൾ കാണിച്ചത്, മുതിർന്ന കുട്ടികളും മുതിർന്നവർ പോലും പലപ്പോഴും ഇത്തരത്തിൽ മറ്റുള്ളവരെ അനാവശ്യമായി അനുകരിക്കുന്നുണ്ടെന്നാണ്.

അതായത്, സ്വന്തം കണ്ണുകൾ ഒരു എളുപ്പവഴി കാണിച്ചുതന്നാലും, തങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിലുള്ളവർ ചെയ്യുന്ന രീതി അതേപടി പിന്തുടരാനുള്ള ഒരു ശക്തമായ പ്രവണത മനുഷ്യരിലുണ്ട്.

മനുഷ്യസംസ്കാരത്തിന് അറിവ് തലമുറകളിലൂടെ ശേഖരിച്ചുവയ്ക്കാൻ കഴിഞ്ഞതിന്റെ പ്രധാന കാരണങ്ങളിലൊന്നായി ഈ അനുകരണത്തെ പല ഗവേഷകരും കാണുന്നു.

തലച്ചോറിന്റെ ഊർജച്ചെലവ്

മനുഷ്യന്റെ തലച്ചോർ വളരെ അധികം ഊർജം ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു അവയവമാണ്.

ശരീരഭാരത്തിന്റെ ഏകദേശം 2 ശതമാനം മാത്രമാണ് തലച്ചോറിന്റെ ഭാരം. എന്നാൽ വിശ്രമാവസ്ഥയിൽ ശരീരം ഉപയോഗിക്കുന്ന ഊർജത്തിന്റെ ഏകദേശം 20 ശതമാനം തലച്ചോർ തന്നെ ഉപയോഗിക്കുന്നു.

ചിലപ്പോൾ 25 ശതമാനം എന്ന കണക്കും പറയാറുണ്ട്. എന്നാൽ മുതിർന്നവരിൽ ഏകദേശം 20 ശതമാനമാണ് പൊതുവെ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട കണക്ക്. ചെറിയ കുട്ടികളിൽ ഇത് അതിലും കൂടുതലാണ്. ബാല്യത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഏകദേശം 40–45 ശതമാനം വരെ എത്താം.

നമ്മുടെ പൂർവികരുടെ കാലത്ത് ഭക്ഷണം എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമായിരുന്നില്ല എന്നത് കൊണ്ട് മാനസികമായ പരിശ്രമം കുറയ്ക്കുന്ന ഏതൊരു വഴിയും പ്രയോജനകരമായിരുന്നിരിക്കാം.

ടാൻസാനിയയിലെ Hadza എന്ന വേട്ടയാടി-ശേഖരിച്ച് ജീവിച്ചിരുന്ന സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങൾ ഇതിന് ഒരു രസകരമായ പശ്ചാത്തലം നൽകുന്നു.

ആന്ത്രോപോളജിസ്റ്റായ ക്രിസ്റ്റൻ ഹോക്സും സഹപ്രവർത്തകരും നടത്തിയ പഠനത്തിൽ, പുരുഷന്മാർ വലിയ ഒരു മൃഗത്തെ വേട്ടയാടി പിടിച്ചിരുന്ന ദിവസങ്ങൾ ഏകദേശം 3 ശതമാനം മാത്രമായിരുന്നു. അതായത്, ഒരാൾക്ക് ശരാശരി മാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ എന്ന തോതിൽ മാത്രം.

പിന്നീടുള്ള ചില പഠനങ്ങളിൽ ഈ നിരക്ക് ഇതിലും കുറവാണെന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.

എന്നാൽ വേട്ടയാടൽ മാത്രമായിരുന്നില്ല അവരുടെ ഭക്ഷണത്തിന്റെ ഉറവിടം. സസ്യഭക്ഷണം, കിഴങ്ങുകൾ, തേൻ, ചെറിയ മൃഗങ്ങൾ എന്നിവയും അവർ ആശ്രയിച്ചിരുന്നു. വേട്ടയാടി കിട്ടുന്ന മാംസം മുഴുവൻ കൂട്ടരും പങ്കിട്ടിരുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഭക്ഷണം ഉറപ്പുള്ളതല്ലായിരുന്നെങ്കിലും, വേട്ടയാടൽ കണക്കുകൾ മാത്രം നോക്കുമ്പോൾ തോന്നുന്നതുപോലെ ഭക്ഷണം എല്ലായ്പ്പോഴും അത്യപൂർവമായിരുന്നില്ല.

നമ്മൾ കഠിനമായി ചിന്തിക്കുമ്പോൾ തലച്ചോർ അതനുസരിച്ച് വളരെയധികം അധിക ഊർജം കത്തിക്കുന്നില്ല. നമ്മൾ ഒരു ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള പ്രശ്നം പരിഹരിക്കുകയായാലും വെറുതെ സ്വപ്നം കാണുകയായാലും തലച്ചോറിന്റെ ഊർജ ഉപയോഗം പൊതുവെ ഉയർന്നതും സ്ഥിരതയുള്ളതുമാണ്. കഠിനമായ ഒരു മാനസികപ്രവർത്തനം അതിൽ ചെറിയ വർധനവ് മാത്രമേ ഉണ്ടാക്കുന്നുള്ളൂ.

അതുപോലെ, മനുഷ്യർ “കുറച്ച് ചിന്തിക്കാനായി” പരിണമിച്ചുവെന്നും പറയാനാവില്ല. മറിച്ച്, സങ്കീർണ്ണമായി ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന വലിയ തലച്ചോർ മനുഷ്യന്റെ അതിജീവനത്തിന് വലിയ ഗുണം ചെയ്തതിനാലാണ് അത് പരിണമിച്ചത്.

അതുകൊണ്ട് ഊർജ്ജത്തിന്റെ ഉപയോഗത്തെക്കാൾ ഉപരി ശ്രദ്ധ, വേഗത എന്നിവ പരിണാമത്തെ ബാധിച്ചിട്ടുണ്ട്. ആലോചിച്ച് തീരുമാനത്തിലെത്തുന്നത് സമയമെടുക്കും. അപകടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഒരു ലോകത്ത്, ചിലപ്പോൾ ആ വൈകിപ്പ് തന്നെ ജീവൻ നഷ്ടപ്പെടാൻ കാരണമാകും.

മനഃശാസ്ത്രജ്ഞർ മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിനെ ഒരു “cognitive miser” ആയി വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. അതായത്, സാധ്യമാകുമ്പോൾ മാനസികശ്രമം കുറച്ച് വേഗത്തിലുള്ളതും സ്വാഭാവികവുമായ തീരുമാനങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്ന മനസ്സ്.

ഡാനിയൽ കാഹ്നമാൻ ഇതിനെ System 1 എന്നും System 2 എന്നും വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

മറ്റുള്ളവർ ഇതിനകം കണ്ടെത്തിയ അറിവ് സ്വീകരിക്കുക എന്നത് ഏറ്റവും എളുപ്പമുള്ള ഒരു വഴിയാണ്. മുൻതലമുറകൾ വർഷങ്ങളെടുത്ത് കണ്ടെത്തിയ കാര്യങ്ങൾ നമ്മൾ വീണ്ടും സ്വയം കണ്ടെത്തേണ്ട ആവശ്യമില്ല.
വിശ്വസിക്കുന്നത് ചിന്തിക്കാതിരിക്കുന്നതല്ല

പരിണാമം നമ്മളെ അന്ധമായി വിശ്വസിക്കുന്നവരാക്കി മാറ്റിയോ?

മനുഷ്യർ അന്ധമായി വിശ്വസിക്കാനായി പരിണമിച്ചുവെന്ന് പറയുന്നത് വളരെ ലളിതമായ ഒരു നിഗമനമായിരിക്കും.

Epistemic vigilance എന്ന ആശയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഗവേഷണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത്, ചെറിയ കുട്ടികൾ പോലും ആരെയാണ് വിശ്വസിക്കേണ്ടതെന്ന് ഒരു പരിധിവരെ പരിശോധിക്കുന്നുണ്ടെന്നാണ്. ഏകദേശം മൂന്ന് വയസ്സാകുമ്പോഴേക്കും, മുമ്പ് ശരിയായ കാര്യങ്ങൾ പറഞ്ഞിട്ടുള്ളവരെയും നല്ല ഉദ്ദേശ്യമുള്ളവരെയും കുട്ടികൾ കൂടുതൽ വിശ്വസിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. നാല് മുതൽ ആറ് വയസ്സ് വരെയുള്ള കാലത്ത്, വിശ്വസിക്കാൻ പാടില്ലാത്തവരെയും വഞ്ചിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നവരെയും തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവും കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെടുന്നു.

അതായത്, പരിണാമം നമ്മളെ അന്ധമായി വിശ്വസിക്കുന്നവരാക്കി മാറ്റിയതല്ല. മറിച്ച്, ആദ്യം വിശ്വസിക്കാൻ തയ്യാറാകുകയും അതോടൊപ്പം ആരെയാണ് വിശ്വസിക്കേണ്ടതെന്ന് ഒരു പരിധിവരെ പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവരാക്കി മാറ്റിയിരിക്കാം.

പക്ഷേ ഈ പരിശോധന പലപ്പോഴും “ആരാണ് പറയുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിലാണ് കൂടുതൽ ശ്രദ്ധിക്കുന്നത്. “അവർ പറയുന്നത് ശരിയാണോ?” എന്നതിലല്ല. മാതാപിതാക്കൾ, മുതിർന്നവർ, സമൂഹത്തിൽ ബഹുമാനിക്കപ്പെടുന്നവർ എന്നിവരെ വിശ്വസിക്കാൻ എളുപ്പമാണ്. അതിനാൽ അവർ പറയുന്ന കാര്യങ്ങൾ ശരിയായാലും തെറ്റായാലും കുട്ടികൾ വലിയ എതിർപ്പില്ലാതെ സ്വീകരിച്ചേക്കാം.

പരിണാമം നമ്മളിൽ വളർത്തിയത് “ആരും എന്ത് പറഞ്ഞാലും വിശ്വസിക്കുക” എന്ന കഴിവായിരിക്കില്ല. അത് അപകടകരമായേനെ. പകരം, “മറ്റുള്ളവർക്ക് അറിയാവുന്ന കാര്യങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കുക, വിശ്വസിക്കാവുന്ന ആളുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുക, സ്വയം കണ്ടെത്തുന്നത് ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളപ്പോൾ അവരുടെ അറിവ് ഉപയോഗിക്കുക” എന്ന പ്രവണതയായിരിക്കാം.

ഇത് വളരെ ശക്തമായ ഒരു കഴിവാണ്. എന്നാൽ ശക്തമായ ഏതൊരു കഴിവിനെയും പോലെ, ഇതും ദുരുപയോഗം ചെയ്യപ്പെടാം.

നേരത്തെ പറഞ്ഞ ഉദ്ദേശ്യം കണ്ടെത്താനുള്ള പ്രവണതയും, സംഭവങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ ആരെയെങ്കിലും കാണാനുള്ള പ്രവണതയും പിന്നീട് നമുക്ക് ഏത് വിശദീകരണമാണ് തൃപ്തികരമായി തോന്നുന്നത് എന്നതിനെ സ്വാധീനിക്കും.

മഴ പെയ്യുന്നത് എന്തുകൊണ്ട്?
ഒരാൾ മരിച്ചത് എന്തുകൊണ്ട്?
നമ്മൾ ഈ ലോകത്ത് വന്നത് എന്തിനാണ്?

ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ ആരുടെയെങ്കിലും ഉദ്ദേശ്യമോ ഒരു പ്രത്യേക ലക്ഷ്യമോ ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്ന വിശദീകരണങ്ങൾ ഇത്തരം ഒരു മനസ്സിന് സ്വാഭാവികമായി തോന്നാം.

ഓരോ സംസ്കാരവും പിന്നീട് അതിന് അതിന്റേതായ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകുന്നു.

വിശ്വസിക്കാനുള്ള പ്രവണത ഒരുപക്ഷേ ജൈവികമായിരിക്കാം; പക്ഷേ വിശ്വാസത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം പ്രധാനമായും സംസ്കാരത്തിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്.

വിശ്വാസം ജീനുകളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കൈമാറുന്നതല്ല

ഒരു പ്രത്യേക വിശ്വാസം നമ്മുടെ ജീനുകളിൽ നേരിട്ട് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടില്ല.

പരിണാമം നമ്മിലേക്ക് കൈമാറിയത് ചില കഴിവുകളും പ്രവണതകളുമാണ്. വിശ്വസിക്കാനുള്ള പ്രവണത, മറ്റുള്ളവരെ അനുകരിക്കാനുള്ള പ്രവണത, കാര്യങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ ഉദ്ദേശ്യവും പ്രവർത്തകശക്തിയും കാണാനുള്ള പ്രവണത തുടങ്ങിയവ.

പക്ഷേ, ഒരു പ്രത്യേക വിശ്വാസത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം സംസ്കാരത്തിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്.

അത് ഒരു നദിയിൽ താമസിക്കുന്ന ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള വിശ്വാസമായിരിക്കാം, ഒരു പ്രത്യേക ദൈവത്തിലുള്ള വിശ്വാസമായിരിക്കാം, ഒരു രാഷ്ട്രീയ ആശയത്തിലുള്ള വിശ്വാസമായിരിക്കാം, ഒരു ചികിത്സയിലുള്ള വിശ്വാസമായിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിലുള്ള വിശ്വാസമായിരിക്കാം.

മുതിർന്നവരിൽ മതവിശ്വാസം എങ്ങനെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത് എന്നതിൽ ജീനുകൾക്ക് ചെറിയൊരു പങ്കുണ്ടെന്ന് twin studies സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ബാല്യത്തിൽ കുടുംബത്തിനും സമൂഹത്തിനും വലിയ സ്വാധീനമുണ്ട്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, മാതാപിതാക്കളാണ് മതം കുട്ടികളെ പഠിപ്പിക്കുന്നത് എന്ന് പറയുന്ന നാസ്തികരുടെ വാദത്തിലും ഒരു സത്യമുണ്ട്.

അതേസമയം, കുട്ടിയുടെ മനസ്സ് അതിനെ സ്വീകരിക്കാൻ നേരത്തെ തന്നെ തയ്യാറായിരിക്കുന്നു എന്ന വാദത്തിലും ഒരു സത്യമുണ്ട്.

മതം വെറും പരിണാമപരമായ അപകടമോ?

മതം പരിണാമത്തിന്റെ ഫലമായി ഉണ്ടായ ഒരു തെറ്റാണെന്ന് പറയാമെങ്കിലും ഇതിനെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്ന ശാസ്ത്രജ്ഞർക്കിടയിൽ ഏകാഭിപ്രായമില്ല.

പാസ്കൽ ബോയർ, സ്കോട്ട് അട്രാൻ, ജസ്റ്റിൻ ബാരറ്റ് തുടങ്ങിയ ഗവേഷകർ മതവിശ്വാസം പ്രധാനമായും ഒരു by-product ആണെന്ന് കരുതുന്നു. അതായത്, മറ്റേതെങ്കിലും കാരണങ്ങൾക്കായി പരിണമിച്ച മാനസിക കഴിവുകളുടെ ഒരു ഉപോൽപ്പന്നമാണ് മതവിശ്വാസം.

ഉദാഹരണത്തിന്, മറ്റുള്ളവരുടെ സാന്നിധ്യം പെട്ടെന്ന് തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവും എല്ലാത്തിനും ഒരു ഉദ്ദേശ്യമുണ്ടെന്ന് കരുതുന്ന പ്രവണതയും മറ്റ് ആവശ്യങ്ങൾക്കായി പരിണമിച്ചതായിരിക്കാം. പിന്നീട് അതേ കഴിവുകൾ മതവിശ്വാസത്തിന് വഴിയൊരുക്കിയിരിക്കാം.

മറ്റൊരു വിഭാഗം ഗവേഷകർ പറയുന്നത് മതം തന്നെ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ മനുഷ്യസമൂഹങ്ങൾക്ക് പ്രയോജനകരമായിരുന്നിരിക്കാമെന്നാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, മനുഷ്യരെ കൂടുതൽ സഹകരിക്കാൻ മതം സഹായിച്ചിരിക്കാം.

ആന്ത്രോപോളജിസ്റ്റായ റിച്ചാർഡ് സോസിസ് 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ അമേരിക്കൻ കൂട്ടായ്മകളെ പഠിച്ചപ്പോൾ, മതപരമായ കൂട്ടായ്മകൾ മതേതര കൂട്ടായ്മകളേക്കാൾ കൂടുതൽ കാലം നിലനിന്നതായി കണ്ടെത്തി. അംഗങ്ങളിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ത്യാഗങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെട്ട കൂട്ടായ്മകൾ കൂടുതൽ കാലം നിലനിന്നതായും അദ്ദേഹം കണ്ടെത്തി.

മനഃശാസ്ത്രജ്ഞനായ അര നൊറെൻസായൻ Big Gods എന്ന പുസ്തകത്തിൽ, മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റം നിരീക്ഷിക്കുന്ന, ധാർമ്മികത ആവശ്യപ്പെടുന്ന ദൈവങ്ങളിലുള്ള വിശ്വാസം വലിയ സമൂഹങ്ങളിൽ പരസ്പരം പരിചയമില്ലാത്ത ആളുകൾക്കിടയിൽ വിശ്വാസവും സഹകരണവും വളർത്താൻ സഹായിച്ചിരിക്കാമെന്ന് വാദിക്കുന്നു.

ഇന്ന് പല ഗവേഷകരും ഈ രണ്ട് പ്രക്രിയകളും ഒരു പരിധിവരെ പങ്കുവഹിച്ചിരിക്കാമെന്നാണ് കരുതുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് മതത്തിന്റെ പരിണാമത്തെക്കുറിച്ച് എല്ലാവരും അംഗീകരിക്കുന്ന ഒരൊറ്റ വിശദീകരണം നിലവിലില്ല.

പരിണാമപരമായ പൊരുത്തക്കേട്

പരിണാമശാസ്ത്രത്തിൽ evolutionary mismatch എന്നൊരു ആശയമുണ്ട്.

ഒരു പ്രത്യേക പരിസ്ഥിതിയിൽ ഉപകാരപ്പെട്ട ഒരു സ്വഭാവം, പിന്നീട് പരിസ്ഥിതി മാറുമ്പോൾ പ്രശ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്ന അവസ്ഥയെയാണ് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

ഇതിന് സാധാരണ പറയുന്ന ഉദാഹരണമാണ് പഞ്ചസാരയും കൊഴുപ്പും കഴിക്കാനുള്ള നമ്മുടെ ശക്തമായ ആഗ്രഹം. പണ്ടൊക്കെ ഇത്തരം ഭക്ഷണങ്ങൾ അപൂർവമായിരുന്നതിനാൽ, അവ കിട്ടുമ്പോൾ കൂടുതൽ കഴിക്കാനുള്ള പ്രവണത അതിജീവനത്തിന് സഹായിച്ചിരുന്നു.

ഇന്ന് സ്ഥിതി മാറി.

കലോറി വളരെ എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന ലോകത്ത് അതേ പ്രവണത അമിതവണ്ണത്തിനും പ്രമേഹത്തിനും കാരണമാകാം.

മറ്റുള്ളവരെ വിശ്വസിക്കാനും അവരുടെ പെരുമാറ്റം അനുകരിക്കാനുമുള്ള നമ്മുടെ സ്വാഭാവിക പ്രവണതയും ഇതുപോലെയായിരിക്കാം. കുറച്ച് ഡസൻ ആളുകൾ മാത്രം അടങ്ങിയ ഒരു ചെറിയ ഗോത്രത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന കാലത്ത്, നമ്മളെപ്പോലെ തന്നെയുള്ള ജീവിതം നയിച്ചിരുന്ന മുതിർന്നവരുടെ ഉപദേശം സാധാരണയായി അവരുടെ അനുഭവത്തിൽ പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടതായിരിക്കും.

പക്ഷേ ഇന്ന് നമ്മൾ ജീവിക്കുന്നത് കോടിക്കണക്കിന് അപരിചിതരുള്ള ഒരു ലോകത്താണ്.

പരസ്യങ്ങൾ, ഇൻഫ്ലുവൻസർമാർ, രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, സോഷ്യൽ മീഡിയ, നമ്മൾ കാണുന്ന കാര്യങ്ങൾ തീരുമാനിക്കുന്ന algorithm-കൾ തുടങ്ങിയവയെല്ലാം നമ്മളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

ഇന്ന് നമ്മുടെ സ്വാഭാവിക വിശ്വാസം ലഭിക്കുന്ന ആളുകൾക്ക് എല്ലായ്പ്പോഴും അനുഭവസമ്പത്തുണ്ടാകണമെന്നില്ല. അതുപോലെ, അവർക്ക് നമ്മുടെ താൽപര്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കണമെന്നുമില്ല.

ഇന്ന് പ്രശ്നം മാറിയിരിക്കുന്നു

അതേസമയം, ഊർജവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പഴയ സാഹചര്യം പോലും ഇന്ന് മാറിയിട്ടുണ്ട്.

വികസിത രാജ്യങ്ങളിലെ ഭൂരിഭാഗം ആളുകൾക്കും ഭക്ഷണം വളരെ എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാണ്.

പക്ഷേ, തെളിവില്ലാതെ ഒരു കാര്യം വിശ്വസിക്കുന്നതിന്റെ വില ഇന്ന് മറ്റൊന്നാണ്.

അത് പണ്ടത്തെപ്പോലെ ഒരു പുലിയല്ല.

സാമ്പത്തിക തട്ടിപ്പുകൾ, ആരോഗ്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ, ആളുകളെ സ്വാധീനിക്കുന്ന തന്ത്രങ്ങൾ എന്നിവയാണ്.

നമുക്ക് പരിചിതമായി തോന്നുന്ന കാര്യങ്ങളും വിശ്വസിക്കാവുന്ന ആളുകളിൽ നിന്നാണ് വരുന്നതെന്ന് തോന്നുന്ന കാര്യങ്ങളും നമ്മൾ എളുപ്പത്തിൽ സ്വീകരിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇത്തരം കാര്യങ്ങൾ പലപ്പോഴും വിജയിക്കുന്നത്.

ഒരിക്കൽ നമ്മുടെ പൂർവികരെ രക്ഷിച്ച അതേ മാനസിക പ്രവണതകൾ ഇന്ന് നമ്മളെ അപകടത്തിലാക്കാനും കഴിയും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, ഇന്ന് ശ്രദ്ധാപൂർവം ചിന്തിക്കുന്നത് കൂടുതൽ പ്രധാനമാണ്.

മറ്റൊരു വലിയ മാറ്റവും സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്.

മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗം കാലത്തും വിവരങ്ങൾ വളരെ കുറവായിരുന്നു. നമ്മുടെ ചുറ്റുമുള്ള ആളുകളായിരുന്നു അറിവിന്റെ പ്രധാന ഉറവിടം.

ഇന്ന് സ്ഥിതി പൂർണ്ണമായും വ്യത്യസ്തമാണ്. നമുക്ക് ലൈബ്രറികളുണ്ട്, സർവകലാശാലകളുണ്ട്, ശാസ്ത്രീയ ജേണലുകളുണ്ട്, സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകളുണ്ട്, വലിയ ഡാറ്റാബേസുകളുണ്ട്, ഇന്റർനെറ്റുണ്ട്.

നമുക്ക് തെളിവുകൾ തമ്മിൽ താരതമ്യം ചെയ്യാം. പരീക്ഷണങ്ങൾ ആവർത്തിക്കാം. ഒരു അവകാശവാദം പരിശോധിക്കാവുന്ന പ്രവചനങ്ങൾ നടത്തുന്നുണ്ടോ എന്ന് നോക്കാം. തെളിവുകൾ നമ്മുടെ വിശ്വാസത്തിന് എതിരാണെങ്കിൽ നമ്മുടെ അഭിപ്രായം മാറ്റുകയും ചെയ്യാം.

നമ്മുടെ പൂർവികരുടെ ലോകത്തേക്കാൾ ഇന്ന് തെളിവുകളെ പരിശോധിക്കുന്ന ശീലം വളരെ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. അതിന് ആവശ്യമായ ഉപകരണങ്ങളും ഇന്ന് നമ്മുടെ കൈയിലുണ്ട്.

വിശ്വാസത്തിൽ നിന്ന് ചിന്തയിലേക്ക്

ആധുനിക സംസ്കാരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ നേട്ടം നമ്മുടെ പരിണാമപരമായ മാനസിക പ്രവണതകളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി രക്ഷപ്പെട്ടുവെന്നതല്ല. മറിച്ച്, അവയുടെ ദൗർബല്യങ്ങൾ തിരുത്താൻ സഹായിക്കുന്ന സാംസ്കാരിക ഉപകരണങ്ങൾ നമ്മൾ നിർമ്മിച്ചു എന്നതാണ്.

ശാസ്ത്രം, ഗണിതം, യുക്തിചിന്ത, പരീക്ഷണം, peer review എന്നിവ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനുള്ള നമ്മുടെ കഴിവിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. അവ ആ കഴിവിനെ കൂടുതൽ വിശ്വസനീയമാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

ശാസ്ത്രം തന്നെ ഒരുതരം കൂട്ടായ സാമൂഹിക പഠനമാണ്. ലോകത്ത് നടന്ന എല്ലാ പരീക്ഷണങ്ങളും നമ്മൾ ഓരോരുത്തരും സ്വയം ആവർത്തിക്കുന്നില്ല. ആയിരക്കണക്കിന് ഗവേഷകർ നടത്തിയ പ്രവർത്തനങ്ങളെയാണ് നമ്മൾ ആശ്രയിക്കുന്നത്.

അന്ധമായ വിശ്വാസത്തിൽ നിന്ന് ശാസ്ത്രത്തെ വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നത്, ചോദ്യം ചെയ്യാനും പരിശോധിക്കാനും പരീക്ഷിക്കാനും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കാനും തെറ്റുകൾ തിരുത്താനും ശാസ്ത്രത്തിനുള്ള സംവിധാനങ്ങളാണ്.

മുൻതലമുറകൾ കണ്ടെത്തിയ കാര്യങ്ങളെ നാം ഉപയോഗിക്കുന്നു. പക്ഷേ അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള വഴിയും ശാസ്ത്രം തുറന്നുവയ്ക്കുന്നു.

ഉറപ്പുള്ളതായി തോന്നുന്നത് സത്യമായിരിക്കണമെന്നില്ല നമുക്ക് ഒരു കാര്യം വളരെ ശരിയാണെന്ന് തോന്നുന്നത് അത് ശരിയാണെന്നതിന് തെളിവല്ല.

ഒരു ആശയം നമ്മുടെ മനസ്സിന് വളരെ സ്വാഭാവികമായി തോന്നാം. അത് തെറ്റായിരിക്കാം.

ഒരു വിശ്വാസം വളരെ പഴയതായിരിക്കാം. ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾ അത് വിശ്വസിച്ചേക്കാം. അത് നമുക്ക് ആശ്വാസം നൽകുന്ന ഒന്നായിരിക്കാം. നമ്മൾ സ്നേഹിക്കുകയും വിശ്വസിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരാൾ അത് നമ്മളെ പഠിപ്പിച്ചിരിക്കാം. എന്നിട്ടും അത് തെറ്റായിരിക്കാം.

ഉപസംഹാരം

കുട്ടികൾ അർത്ഥവത്തായ രീതിയിൽ നോക്കുമ്പോൾ ജന്മനാ നിരീശ്വരവാദികളല്ല. അതുപോലെ അവർ ജന്മനാ മതവിശ്വാസികളുമല്ല. അവർ വിശ്വസിക്കാൻ തയ്യാറായ മനസ്സുകളുമായാണ് ജനിക്കുന്നത്. കാര്യങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ ഒരു ഉദ്ദേശ്യമുണ്ടെന്ന് കാണുന്ന മനസ്സ്. സംഭവങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ ആരെങ്കിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് പെട്ടെന്ന് കരുതുന്ന മനസ്സ്. മുതിർന്നവരെ വിശ്വസ്തമായി അനുകരിക്കുന്ന മനസ്സ്. സ്വയം പരിശോധിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് പഠിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്ന മനസ്സ്.

അപകടകരമായ ഒരു ലോകത്ത് ജീവിച്ചിരുന്ന നമ്മുടെ പൂർവികർക്ക് ഈ പ്രവണതകൾ വലിയൊരു അതിജീവന നേട്ടമായിരുന്നു. മതം ഉൾപ്പെടെ പല പാരമ്പര്യങ്ങളും തലമുറകളിലേക്ക് എളുപ്പത്തിൽ കൈമാറാൻ ഈ പ്രവണതകൾ സഹായിച്ചു.

എന്നാൽ രണ്ട് കാര്യങ്ങൾ പ്രത്യേകം ഓർക്കണം.

ഒന്ന്: തലച്ചോറിന്റെ ഊർജ ഉപയോഗം മാനസികപ്രയത്നത്തിനനുസരിച്ച് വലിയ തോതിൽ മാറുന്നില്ല.

രണ്ട്: കുട്ടികൾ അന്ധമായി വിശ്വസിക്കുന്നവരല്ല. അവർ ആരെയാണ് വിശ്വസിക്കേണ്ടതെന്ന് ഒരു പരിധിവരെ തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്നു.

അതിനാൽ ഇതിന്റെ പാഠം “വിശ്വസിക്കുന്നത് നിർത്തുക” എന്നതല്ല. മനുഷ്യർക്ക് വിശ്വാസമില്ലാതെ ജീവിക്കാനാവില്ല.

പകരം, നമ്മളിലെ ഈ സ്വാഭാവിക പ്രവണതയെ തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്.

ആരെയാണ് വിശ്വസിക്കേണ്ടത്?
എപ്പോൾ വിശ്വസിക്കണം?
എന്തുതരം തെളിവാണ് ആവശ്യപ്പെടേണ്ടത്?
തെളിവുകൾ നമ്മുടെ വിശ്വാസത്തിന് എതിരായാൽ എപ്പോൾ മനസ്സ് മാറ്റണം?

ഇവയെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. നമ്മുടെ പൂർവികർ അതിജീവിച്ചത് മറ്റുള്ളവരെ ശ്രദ്ധിച്ചുകൊണ്ടാണ്. നമ്മൾ കൂടുതൽ നന്നായി ജീവിക്കേണ്ടത് മറ്റുള്ളവരെ ശ്രദ്ധിക്കുകയും, അതോടൊപ്പം കാര്യങ്ങൾ സ്വയം പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടായിരിക്കും. കാരണം, നമുക്ക് പാരമ്പര്യമായി ലഭിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശ്വസിക്കേണ്ടതില്ല.