ഭരണതലത്തിൽ ഉന്നത സ്ഥാനങ്ങൾ ലഭിക്കാൻ മുസ്ലിം ആകേണ്ടത് ആവശ്യമായിരുന്നു. അറിവിനെ പ്രണയിച്ചിരുന്ന പേർഷ്യൻ പണ്ഡിതരും ഉദ്യോഗസ്ഥരും പ്രായോഗികതയുടെ ഭാഗമായി പുതിയ മതം സ്വീകരിച്ചു.
ഇസ്ലാമിക സുവർണ്ണ കാലഘട്ടത്തിന്റെ കാണാപ്പുറങ്ങൾ
ചരിത്രത്തിലെ മായാത്ത കൈപ്പടകൾ
ചരിത്രം പലപ്പോഴും വിജയികളുടെ സ്തുതിഗീതമാണ്. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വാളുകൊണ്ട് അതിർത്തികൾ വെട്ടിപ്പിടിക്കുന്നവർ തന്നെയാണ് പലപ്പോഴും ചരിത്രപുസ്തകങ്ങളിലെ താളുകളും ഭരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ, ആ ഭൂപടങ്ങളിൽ നിറം മങ്ങിപ്പോയ, അല്ലെങ്കിൽ ബോധപൂർവ്വം മായ്ച്ചുകളയപ്പെട്ട ചില സത്യങ്ങളുണ്ട്. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ട് വരെ, യൂറോപ്പ് ‘ഇരുണ്ട യുഗത്തിന്റെ’ (Early Middle Ages) ആലസ്യത്തിൽ മയങ്ങിക്കിടന്നപ്പോൾ, മധ്യപൂർവേഷ്യയിൽ അറിവിന്റെ ഒരു സൂര്യൻ ഉദിച്ചുനിൽപ്പുണ്ടായിരുന്നു. ലോകം അതിനെ ‘ഇസ്ലാമിക സുവർണ്ണ കാലഘട്ടം’ (Islamic Golden Age) എന്ന് വിളിച്ചു.
ബാഗ്ദാദിലെയും ഡമാസ്കസിലെയും കൊട്ടാരങ്ങളിൽ കവിതയും ഗണിതവും തത്വശാസ്ത്രവും ഒഴുകിപ്പരന്നു. ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പല അടിത്തറകളും പാകിയ ആ കാലഘട്ടത്തെ ഇസ്ലാമിക സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ മഹത്തായ നേട്ടമായിട്ടാണ് നാം പാഠപുസ്തകങ്ങളിൽ പഠിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ആ വിളക്കുമാടം പണിയാൻ പണവും പ്രോത്സാഹനവും നൽകിയത് അറബ് ഖലീഫമാരായിരുന്നെങ്കിലും, അതിനുള്ളിൽ ജ്വലിച്ചുനിന്ന തിരിനാളവും അതിന് ഇന്ധനമായ എണ്ണയും പേർഷ്യൻ സംസ്കാരമായിരുന്നു എന്നതാണ് ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും കൗതുകകരമായ വൈരുദ്ധ്യം. സാമ്രാജ്യം അറബികളുടേതായിരുന്നു, പക്ഷേ നാഗരികത പേർഷ്യക്കാരുടേതും.
വാളും തൂലികയും – ഒരു സാംസ്കാരിക കീഴടക്കൽ
റോമാക്കാർ ഗ്രീസിനെ കീഴടക്കിയപ്പോൾ പ്രശസ്തനായ റോമൻ കവി ഹൊറസ് പറഞ്ഞ ഒരു വാചകമുണ്ട്: “കീഴടക്കപ്പെട്ട ഗ്രീസ്, ക്രൂരനായ വിജയിയെ (റോമിനെ) സാംസ്കാരികമായി കീഴടക്കി” എന്ന്. ഏതാണ്ട് സമാനമായ ഒരു സാംസ്കാരിക അധിനിവേശമാണ് പേർഷ്യയിൽ അറബികൾക്കെതിരെ നടന്നത്.
എഡി ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപിൽ നിന്ന് ഉയിർകൊണ്ട ഇസ്ലാമിക സേന, അന്നത്തെ വൻശക്തിയായിരുന്ന സസാനിയൻ (Sassanian) പേർഷ്യൻ സാമ്രാജ്യത്തെ തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശക്തമായ ഭാഷാസ്വാധീനവും കച്ചവടബന്ധങ്ങളും അറബികൾക്ക് ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, ഭരണ നിർവ്വഹണത്തിനു ആവശ്യമായ സങ്കീർണ്ണമായ അറിവുകൾ ഗോത്രവർഗ്ഗ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിന്ന് വന്ന അവർക്ക് പരിമിതമായിരുന്നു. മറുവശത്ത് പേർഷ്യയാകട്ടെ, ആയിരക്കണക്കിന് വർഷത്തെ പാരമ്പര്യമുള്ള, കലയും സാഹിത്യവും ശാസ്ത്രവും ഭരണനിർവ്വഹണവും കൊടികുത്തി വാണ ഒരു വടവൃക്ഷമായിരുന്നു.
വാളുകൊണ്ട് അറബികൾ ജയിച്ചു. എന്നാൽ ഒരു സാമ്രാജ്യം എങ്ങനെ ഭരിക്കണമെന്നോ, നികുതി പിരിക്കണമെന്നോ, നഗരങ്ങൾ ആസൂത്രണം ചെയ്യണമെന്നോ ഉള്ള അറിവ് അവർ പേർഷ്യയിൽ നിന്ന് കടംകൊണ്ടു. അവിടെയാണ് പേർഷ്യൻ ‘ബ്യൂറോക്രസി’ വിജയം കണ്ടത്. അൽ-മാമൂനെപ്പോലുള്ള ഖലീഫമാർ അറിവിനെ സ്പോൺസർ ചെയ്തു; എന്നാൽ ആ അറിവ് ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ചത് പേർഷ്യൻ മസ്തിഷ്കങ്ങളായിരുന്നു. വസ്ത്രധാരണം മുതൽ ഭക്ഷണരീതികൾ വരെ പേർഷ്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടു. ചുരുക്കത്തിൽ, ശരീരം അറബിയും ആത്മാവ് പേർഷ്യനുമായ ഒരു വിചിത്ര സാമ്രാജ്യമായി അത് മാറി.
നദി ഒഴുകുന്നത് സമുദ്രത്തിലേക്കാണ് – മതപരിവർത്തനത്തിന്റെ പ്രായോഗികത
സൊറോസ്ട്രിയനിസത്തിൽ നിന്ന് ഇസ്ലാമിലേക്കുള്ള പേർഷ്യയുടെ മാറ്റത്തെ കേവലം ആത്മീയമായ ഒരു മാറ്റമായി കാണുന്നത് ചരിത്രപരമായ അബദ്ധമാകും. അതൊരു നദി ഗതിമാറി ഒഴുകുന്നതുപോലെ സ്വാഭാവികവും, പലപ്പോഴും പ്രായോഗികവുമായ ഒരു തീരുമാനമായിരുന്നു.
ഇസ്ലാമിക അധിനിവേശത്തിന് ശേഷം, അമുസ്ലിംകൾക്ക് മേൽ ‘ജിസിയ’ (Jizya) എന്ന നികുതി ഏർപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. കൂടാതെ, ഭരണതലത്തിൽ ഉന്നത സ്ഥാനങ്ങൾ ലഭിക്കാൻ മുസ്ലിം ആകേണ്ടത് ആവശ്യമായിരുന്നു. അറിവിനെ പ്രണയിച്ചിരുന്ന പേർഷ്യൻ പണ്ഡിതരും ഉദ്യോഗസ്ഥരും പ്രായോഗികതയുടെ ഭാഗമായി പുതിയ മതം സ്വീകരിച്ചു. അവർ തങ്ങളുടെ പേർഷ്യൻ പേരുകൾ മാറ്റി ‘അബ്ദുല്ല’ എന്നും ‘മുഹമ്മദ്’ എന്നും ‘അഹമ്മദ്’ എന്നും പേരിട്ടു.
പക്ഷേ, പേര് മാറിയതുകൊണ്ട് അവരുടെ ചിന്തകളിൽ ജ്വലിച്ചുനിന്നിരുന്ന അറിവിന്റെ വെളിച്ചം മാറിയില്ല. പ്ലേറ്റോയുടെയും അരിസ്റ്റോട്ടിലിന്റെയും ചരകന്റെയും സുശ്രുതന്റെയും പഴയ അറിവുകൾ അവരുടെ ചിന്തകളിൽ അപ്പോഴും സജീവമായിരുന്നു. അറബി ഭാഷ എന്ന മാധ്യമം ഉപയോഗിച്ച് അവർ പേർഷ്യൻ ചിന്തകളെ ലോകമെമ്പാടും എത്തിച്ചു. ‘ഷുഉബിയ്യ’ പ്രസ്ഥാനത്തിലൂടെ അറബികളേക്കാൾ സാംസ്കാരിക ഔന്നത്യം തങ്ങൾക്കാണെന്ന് അവർ സ്ഥാപിക്കാനും ശ്രമിച്ചു.
ബാഗ്ദാദ് – മരുഭൂമിയിലെ പേർഷ്യൻ പൂന്തോട്ടം
ഇസ്ലാമിക സുവർണ്ണ കാലഘട്ടത്തിന്റെ സിരാകേന്ദ്രമായിരുന്ന ബാഗ്ദാദ് നഗരം തന്നെ പേർഷ്യൻ വാസ്തുവിദ്യയുടെയും ആസൂത്രണത്തിന്റെയും ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്. അബ്ബാസിദ് ഖലീഫ അൽ-മൻസൂർ ആണ് ഈ നഗരം പണികഴിപ്പിച്ചത്. എന്നാൽ ഇതിന്റെ രൂപകല്പനയ്ക്ക് പിന്നിൽ പേർഷ്യൻ ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞരും എൻജിനീയർമാരുമായിരുന്നു. ‘നൗബക്ത്’ എന്ന പേർഷ്യൻ ജ്യോതിഷിയും ‘മാഷാഅല്ലാഹ്’ എന്ന പേർഷ്യൻ-ജൂത പണ്ഡിതനും ചേർന്നാണ് നഗരത്തിന് തറക്കല്ലിടാനുള്ള സമയം പോലും നിശ്ചയിച്ചത്.
ബാഗ്ദാദിലെ വിശ്വപ്രസിദ്ധമായ ‘ബെയ്ത് അൽ-ഹിക്മ’ (House of Wisdom), സസാനിയൻ പേർഷ്യയിലെ ‘ഗുണ്ടിഷാപൂർ അക്കാദമി’യുടെ മാതൃകയിലുള്ളതായിരുന്നു. ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഭരണകൂടത്തെ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്നത് ‘ബർമകികൾ’ (Barmakids) എന്നറിയപ്പെടുന്ന, ബുദ്ധമത പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിന്ന് ഇസ്ലാമിലേക്ക് വന്ന പേർഷ്യൻ കുടുംബമായിരുന്നു. ഭാരതത്തിൽ നിന്നുള്ള ആയുർവേദ ഗ്രന്ഥങ്ങളും ഗണിതശാസ്ത്ര കൃതികളും ബാഗ്ദാദിലെത്തിക്കുന്നതിലും വിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിലും ഇവർ വഹിച്ച പങ്ക് നിസ്തുലമാണ്.
അറേബ്യൻ കുപ്പായമിട്ട പേർഷ്യൻ പ്രതിഭകൾ – ചില തൂലികാചിത്രങ്ങൾ
“ഇസ്ലാമിക ശാസ്ത്രം” എന്ന് നാം വിളിക്കുന്ന വിജ്ഞാനശാഖയുടെ മുൻനിര പോരാളികളെ ഒന്ന് സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിച്ചാൽ, മതം എന്നതിലുപരി വംശീയവും സാംസ്കാരികവുമായ പേർഷ്യൻ അടിത്തറ നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയും.
1. അൽ-ഖ്വാരിസ്മി (Al-Khwarizmi): ‘അൽഗരിത’ത്തിന്റെ പിതാവ്. അദ്ദേഹം വികസിപ്പിച്ച ബീജഗണിതം (Algebra) ഒരു മതാതീതമായ ശാസ്ത്രമായിരുന്നു. അനന്തരാവകാശ സ്വത്തുക്കളുടെ വീതം വെപ്പ് (Inheritance laws) പോലുള്ള മതപരമായ ആവശ്യങ്ങൾ ഗണിതശാസ്ത്ര വികസനത്തിന് ഒരു സാമൂഹിക സാഹചര്യമൊരുക്കിയിരുന്നു എങ്കിലും, അദ്ദേഹം ഉപയോഗിച്ചത് ഭാരതീയ ദശാംശ സമ്പ്രദായവും ഗ്രീക്ക് ജ്യാമിതിയും പേർഷ്യൻ യുക്തിയുമാണ്.
2. ഇബ്നു സീന (Avicenna): ആധുനിക വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ പിതാവ്. മധ്യേഷ്യയിലെ പേർഷ്യൻ സാംസ്കാരിക കേന്ദ്രമായ ബുഖാറയിൽ ജനിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ “ദ കാനോൻ ഓഫ് മെഡിസിൻ” അഞ്ചു നൂറ്റാണ്ടുകളോളം യൂറോപ്പിൽ പാഠപുസ്തകമായിരുന്നു. യുക്തിചിന്തയിലും അരിസ്റ്റോട്ടിലിയൻ തത്വശാസ്ത്രത്തിലും വിശ്വസിച്ചിരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ പിൽക്കാലത്ത് വന്ന യാഥാസ്ഥിതിക പണ്ഡിതന്മാർ (ഉദാഹരണത്തിന് ഇബ്നു തൈമിയ്യ) ‘കാഫിർ’ (അവിശ്വാസി) എന്ന് വരെ വിശേഷിപ്പിച്ചിരുന്നു എന്നത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാസ്ത്രം മതത്തിന് പുറത്തായിരുന്നു എന്നതിന്റെ തെളിവാണ്.
3. അൽ-റാസി (Rhazes): വസൂരിയെയും അഞ്ചാംപനിയെയും വേർതിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭിഷഗ്വരൻ. “പ്രവാചകന്മാർ ഇല്ലാതെ തന്നെ മനുഷ്യന് ബുദ്ധി ഉപയോഗിച്ച് സത്യം കണ്ടെത്താൻ കഴിയും” എന്ന് വിശ്വസിച്ചിരുന്ന അദ്ദേഹം ഒരു തികഞ്ഞ യുക്തിവാദിയായിരുന്നു.
4. ഒമർ ഖയ്യാം: കവിയും ഗണിതജ്ഞനും. കലണ്ടർ നിർമ്മാണത്തിൽ വിപ്ലവം സൃഷ്ടിച്ച അദ്ദേഹം, തന്റെ കവിതകളിലൂടെ (റുബായിയാത്ത്) ഇഹലോക ജീവിതത്തിന്റെ ആസ്വാദനത്തിനാണ് പ്രാധാന്യം നൽകിയത്.
‘ഇസ്ലാമിക ശാസ്ത്രം’ എന്നതിനേക്കാൾ ‘അറബിക് സയൻസ്’
ന്യൂട്ടന്റെ ചലനനിയമങ്ങളെ “ക്രിസ്ത്യൻ ഫിസിക്സ്” എന്നോ ഐൻസ്റ്റീന്റെ തിയറിയെ “ജൂത ഫിസിക്സ്” എന്നോ നാം വിളിക്കാറില്ല. എങ്കിൽപ്പിന്നെ, പേർഷ്യൻ മണ്ണിൽ വിരിഞ്ഞ, ഗ്രീക്ക്-ഇന്ത്യൻ അറിവുകളാൽ പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഈ ശാസ്ത്രശാഖയെ “ഇസ്ലാമിക ശാസ്ത്രം” എന്ന് വിളിക്കുന്നതിൽ എത്രത്തോളം യുക്തിയുണ്ട്?
ഇസ്ലാമിക നാഗരികത (Islamic Civilization) നിലനിന്നിരുന്ന കാലഘട്ടത്തിലാണ് ഇത് സംഭവിച്ചത് എന്നത് സത്യമാണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷ (Lingua Franca) അറബിയായിരുന്നു എന്നതാണ് പ്രധാനം. ഇന്ന് ശാസ്ത്രജ്ഞർ ഇംഗ്ലീഷ് ഉപയോഗിക്കുന്നത് പോലെ, അന്ന് പേർഷ്യക്കാരും ക്രിസ്ത്യാനികളും ജൂതരും തങ്ങളുടെ കണ്ടെത്തലുകൾ എഴുതിയത് അറബിയിലായിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഇതിനെ “അറബിക് സയൻസ്” (Arabic Science) എന്ന് വിളിക്കുന്നതാകും ചരിത്രപരമായി കൂടുതൽ ശരി.
നവോത്ഥാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശിൽപികൾ
എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ “സുവർണ്ണ കാലഘട്ടം” അവസാനിച്ചത്? ഇതിനൊരു ഒറ്റ ഉത്തരം നൽകുക പ്രയാസമാണ്. പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന് ശേഷം, ഇസ്ലാമിക ലോകത്ത് അൽ-ഗസാലിയെപ്പോലുള്ള പണ്ഡിതന്മാരുടെ ഇടപെടലിലൂടെ മതപരമായ യാഥാസ്ഥിതികത്വം (Orthodoxy) ശക്തിപ്രാപിച്ചു. “കാരണവും ഫലവും” തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ശാസ്ത്രീയമല്ല, ദൈവനിശ്ചയമാണെന്ന വാദം ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണങ്ങളുടെ വേഗത കുറച്ചു എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യമാണ്.
എങ്കിലും, ശാസ്ത്രം പെട്ടെന്ന് നിന്നുപോയിട്ടില്ല. നാസിറുദ്ദീൻ അൽ-തൂസിയെപ്പോലുള്ളവർ ഗസാലിക്ക് ശേഷവും വലിയ കണ്ടുപിടുത്തങ്ങൾ നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ 1258-ൽ മംഗോളിയൻ പടയോട്ടത്തിൽ ബാഗ്ദാദ് ചാരമായതും, സ്പെയിനിലെ ക്രിസ്ത്യൻ അധിനിവേശവും (Reconquista), സാമ്പത്തിക തകർച്ചയും ചേർന്ന് ആ വിജ്ഞാന സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ നട്ടെല്ലൊടിച്ചു. യാഥാസ്ഥിതികത അതിന് ആക്കം കൂട്ടി എന്ന് മാത്രം.
അറിവിന് അതിരുകളില്ല
ഇന്ന് നാം ഉപയോഗിക്കുന്ന പല ശാസ്ത്രീയ നേട്ടങ്ങളുടെയും വേരുകൾ ചെന്നെത്തുന്നത് പേർഷ്യയിലെയും ഇന്ത്യയിലെയും ഗ്രീസിലെയും പുരാതന വിജ്ഞാനത്തിലേക്കാണ്. ഇസ്ലാമിക സാമ്രാജ്യം ചെയ്ത മഹത്തായ കാര്യം, ചിതറിക്കിടന്ന ഈ അറിവുകളെ ശേഖരിക്കാനും, സംരക്ഷിക്കാനും, വികസിപ്പിക്കാനും ആവശ്യമായ പണവും സാഹചര്യവും ഒരുക്കി എന്നതാണ്. കിഴക്കിന്റെ അറിവുകളെ പടിഞ്ഞാറേക്ക് (യൂറോപ്പിലേക്ക്) എത്തിച്ച വിശ്വസ്തനായ ‘പോസ്റ്റ്മാന്റെ’ ജോലിയാണ് അവർ നിർവ്വഹിച്ചത്.
അതുകൊണ്ട്, ആ സുവർണ്ണ കാലഘട്ടത്തിലെ ശാസ്ത്രനേട്ടങ്ങൾ ഒരു മതത്തിന്റെ മാത്രം വിജയമല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ ചിന്താശേഷി അതിരുകളില്ലാതെ സഞ്ചരിച്ചതിന്റെ വിജയമാണ്. ഭരണകൂടം (അറബികൾ) ഒരുക്കിയ വേദിയിൽ, മതം നോക്കാതെ അറിവിനെ പ്രണയിച്ച പേർഷ്യൻ പ്രതിഭകൾ നടത്തിയ വിസ്മയകരമായ പ്രകടനമായിരുന്നു അത്. ആ അറിവിന്റെ ദീപശിഖയാണ് പിന്നീട് നവോത്ഥാനത്തിലൂടെ (Renaissance) യൂറോപ്പ് ഏറ്റുവാങ്ങിയതും, ആധുനിക ലോകത്തിന് വെളിച്ചം പകർന്നതും.
