നമ്മുടെ ഉള്ളിലെ ന്യായാധിപൻ: ധാർമ്മികതയുടെ വേരുകൾ – ബഷീർ പെങ്ങാട്ടിരി

സഹാനുഭൂതിയെയും നീതി ബോധത്തെയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും, അന്ധമായ ഗോത്രീയതയെയും അനാവശ്യമായ അറപ്പിനെയും യുക്തികൊണ്ട് മറികടക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് നമുക്ക് ശരിക്കും മികച്ച ഒരു ലോകം കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ സാധിക്കുക.

ട്രോളി പരീക്ഷണം

​ഒരു നിമിഷം ഈ രംഗം സങ്കൽപ്പിക്കുക: ഒരു റെയിൽവേ പാലത്തിൽ നിങ്ങൾ നിൽക്കുന്നു. താഴെ, പാളത്തിലൂടെ നിയന്ത്രണം വിട്ട ഒരു ട്രോളി അതിവേഗം പാഞ്ഞുവരുന്നു. അതിന്റെ വഴിയിൽ അഞ്ച് തൊഴിലാളികൾ പണിയെടുക്കുന്നുണ്ട്, ട്രോളിയുടെ വരവ് അവരറിയുന്നില്ല, ഓടി രക്ഷപ്പെടാൻ അവർക്ക് സമയവുമില്ല. നിങ്ങളുടെ തൊട്ടരികിൽ വളരെ തടിയുള്ള ഒരാൾ നിന്ന് താഴേക്ക് നോക്കുന്നു. നിങ്ങൾ ആ മനുഷ്യനെ ഒന്നു തള്ളിയിട്ടാൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം തട്ടി ട്രോളി നിൽക്കും. ആ ഒരാൾ മരിക്കും, പക്ഷെ അഞ്ചുപേർ രക്ഷപ്പെടും. നിങ്ങൾ അയാളെ തള്ളിയിടുമോ?

​മിക്കവാറും ആളുകൾ ഒരേ സ്വരത്തിൽ പറയും: “ഇല്ല!”
​ഇനി സാഹചര്യം ചെറുതായി മാറ്റാം. നിങ്ങൾ പാളത്തിനരികെയുള്ള ഒരു ലിവറിന് അടുത്താണ് നിൽക്കുന്നത്. ലിവർ വലിച്ചാൽ, ട്രോളിയുടെ ദിശ മാറ്റി അതിനെ അടുത്ത ട്രാക്കിലേക്ക് വിടാം. പക്ഷെ, ആ രണ്ടാമത്തെ ട്രാക്കിൽ ഒരാൾ നിൽക്കുന്നുണ്ട്. നിങ്ങൾ ലിവർ വലിച്ചാൽ ആ ഒരാൾ മരിക്കും, വലിച്ചില്ലെങ്കിൽ അഞ്ചുപേരും മരിക്കും. ഇപ്പോൾ നിങ്ങൾ എന്തു ചെയ്യും?
​ഇവിടെ, മിക്കവാറും ആളുകൾ അല്പം മടിച്ചാണെങ്കിലും പറയും, “ഞാൻ ലിവർ വലിക്കും.”
​എന്താണിവിടെ സംഭവിച്ചത്? ഗണിതശാസ്ത്രപരമായി ഫലം ഒന്നുതന്നെയാണ്: ഒരാൾ മരിക്കുന്നു, അഞ്ചുപേർ രക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നിട്ടും, ഒരാളെ കൈകൊണ്ട് തള്ളിയിടുന്നത് നമുക്ക് വലിയ ധാർമ്മിക ലംഘനമായും, ഒരു ലിവർ വലിച്ച് ദിശ മാറ്റുന്നത് താരതമ്യേന ‘ശരിയായ’ തീരുമാനമായും തോന്നുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? നമ്മുടെ ഉള്ളിലിരിക്കുന്ന ഈ ‘ശരി’, ‘തെറ്റ്’ ബോധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉറവിടം എന്താണ്?

​നമ്മുടെ ധാർമ്മികതയുടെ ഉറവിടം

​ധാർമ്മികത എന്നത് മഹത്തായ തത്വചിന്തകർ കണ്ടെത്തിയ യുക്തിപരമായ നിയമങ്ങൾ മാത്രമാണെന്നോ, അല്ലെങ്കിൽ ഉയർന്ന സാംസ്കാരിക മൂല്യങ്ങളിൽ നിന്ന് മാത്രം വരുന്നതാണെന്നോ ആണ് നാം പലപ്പോഴും കരുതാറ്. എന്നാൽ ആധുനിക പരിണാമ മനഃശാസ്ത്രം പറയുന്നത് നമ്മുടെ ധാർമ്മികബോധത്തിന് അതിലും ആഴത്തിലുള്ള വേരുകളുണ്ടെന്നാണ്. അത് കേവലം യുക്തിയുടെ കളിയല്ല, മറിച്ച് നമ്മുടെ പൂർവ്വികരെ ഒരുമിച്ച് ജീവിക്കാനും അതിജീവിക്കാനും സഹായിച്ച, തലച്ചോറിൽ ആഴത്തിൽ പതിഞ്ഞ ഒരു കൂട്ടം സഹജവാസനകളും വികാരങ്ങളുമാണ്.

​ഈ സഹജവാസനകൾ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ മാത്രമാണ്. ഈ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളെ ഉപയോഗിച്ച് ശരിയും തെറ്റും നിർണ്ണയിക്കുന്ന നിയമങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നത് സമൂഹമാണ്. അതായത്, ധാർമ്മികതയുടെ അടിത്തറ പരിണാമം നൽകിയപ്പോൾ, അതിന്റെ മുകളിലെ കെട്ടിടം പണിതത് സാമൂഹിക ജീവിതമാണ്.

​വിജനമായ ദ്വീപിലെ ധാർമ്മികത

​ഇതൊന്ന് വ്യക്തമാക്കാൻ നമുക്ക് മറ്റൊരു ചിന്താ പരീക്ഷണം നോക്കാം. നിങ്ങൾ മാത്രം ഈ ലോകത്തുള്ളൂ എന്ന് കരുതുക. വിജനമായ ഒരു ദ്വീപിൽ നിങ്ങൾ ഒറ്റയ്ക്കാണ്. അവിടെ നിങ്ങൾക്ക് നുണ പറയാനോ, മോഷ്ടിക്കാനോ, മറ്റൊരാളെ ഉപദ്രവിക്കാനോ സാധിക്കുമോ? ഇല്ല. കാരണം, പരാതിപ്പെടാനോ അതിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കാനോ മറ്റൊരാളില്ല. അവിടെ ധാർമ്മികത എന്ന ആശയത്തിന് യാതൊരു പ്രസക്തിയുമില്ല.

​എന്നാൽ ആ ദ്വീപിലേക്ക് മറ്റൊരാൾ കൂടി എത്തിയാലോ? ഇപ്പോൾ കാര്യങ്ങൾ മാറി. നിങ്ങളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് ചില പരിധികൾ വരുന്നു. നിങ്ങൾ ഉറക്കെ പാട്ടുപാടിയാൽ അത് മറ്റൊരാളുടെ ഉറക്കത്തെ ശല്യപ്പെടുത്താം. നിങ്ങൾ ദ്വീപിലെ മുഴുവൻ തേങ്ങയും പറിച്ചെടുത്താൽ മറ്റൊരാൾ പട്ടിണിയിലാവാം. ഇവിടെയാണ് ‘സാമൂഹിക ജീവിതത്തിലെ ട്രാഫിക് നിയമങ്ങൾ’ ആവശ്യമായി വരുന്നത്. കൂട്ടിയിടി ഒഴിവാക്കാൻ ഇരുവരും ചില നിയമങ്ങൾ പാലിക്കാൻ ബാധ്യസ്ഥരാകുന്നു.
​ഇനി, ആ ദ്വീപിൽ നൂറുപേർ എത്തിയാലോ? നിയമങ്ങൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകും. ഇതാണ് ധാർമ്മികതയുടെ സാമൂഹിക ഉത്ഭവം. അത് ഒരുമിച്ച് ജീവിക്കുന്നതിന്റെ പ്രായോഗികമായ ഒരു ആവശ്യമാണ്. വ്യക്തിയുടെ ക്ഷേമം, സാമൂഹിക സമാധാനം, പുരോഗതി എന്നിവ ഉറപ്പാക്കാനുള്ള ഒരു സാമൂഹിക കരാറാണിത്.

​ധാർമ്മികതയുടെ ടൂൾകിറ്റ്

​ലക്ഷക്കണക്കിന് വർഷത്തെ പരിണാമം, ഈ സാമൂഹിക ജീവിതം എളുപ്പമാക്കാൻ നമ്മുടെ തലച്ചോറിൽ ചില അടിസ്ഥാന ‘ടൂളുകൾ’ അഥവാ സഹജവാസനകൾ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. അവയാണ് നമ്മുടെ ധാർമ്മികതയുടെ തൂണുകൾ.

​ടൂൾ 1: സഹാനുഭൂതിയുടെ കണ്ണട (Empathy)

മറ്റൊരാളുടെ വേദന സ്വന്തം വേദനയായി കാണാനുള്ള കഴിവാണ് എല്ലാ ധാർമ്മിക നിയമങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനം. “മറ്റൊരാളെ ഉപദ്രവിക്കരുത്” എന്ന നിയമം വരുന്നത് ഈ സഹാനുഭൂതിയിൽ നിന്നാണ്. നമ്മുടെ തലച്ചോറിലെ ‘മിറർ ന്യൂറോണുകൾ’ എന്ന കണ്ണാടി കോശങ്ങൾ ഇതിന് സഹായിക്കുന്നു. മറ്റൊരാൾക്ക് വേദനിക്കുന്നത് കാണുമ്പോൾ നമുക്കും ഒരു അസ്വസ്ഥത അനുഭവപ്പെടുന്നത് ഇതുകൊണ്ടാണ്.

ടൂൾ 2: നീതിയുടെ ത്രാസ് (Fairness)

സഹകരണം നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ, അതിൽ നീതിയുണ്ടായിരിക്കണം. “ഞാൻ നിന്നെ സഹായിക്കാം, നീ എന്നെയും സഹായിക്കണം” എന്ന നിയമം (Reciprocity) ലംഘിക്കപ്പെടുമ്പോൾ നമുക്ക് കോപം വരും. ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്ന പ്രശസ്തമായ ഒരു പരീക്ഷണമാണ് ‘അൾട്ടിമേറ്റം ഗെയിം’. പരീക്ഷണം ലളിതമാണ്: A എന്നയാൾക്ക് 100 രൂപ നൽകുന്നു. A ആ തുകയിൽ നിന്ന് ഒരു പങ്ക് B യ്ക്ക് വാഗ്ദാനം ചെയ്യണം. B ആ വാഗ്ദാനം സ്വീകരിച്ചാൽ, പണം അവർ സമ്മതിച്ച പ്രകാരം വീതിച്ചെടുക്കും. B അത് നിരസിച്ചാൽ, രണ്ടുപേർക്കും ഒന്നും കിട്ടില്ല! തികച്ചും യുക്തിപരമായി ചിന്തിച്ചാൽ, B യ്ക്ക് ഒരു രൂപ കിട്ടിയാൽ പോലും അത് സ്വീകരിക്കണം. എന്നാൽ പരീക്ഷണങ്ങളിൽ, വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന തുക വളരെ കുറവാണെങ്കിൽ (ഉദാഹരണത്തിന്, 10 രൂപ), B ആ വാഗ്ദാനം ദേഷ്യത്തോടെ നിരസിക്കും. അനീതിയോടുള്ള ഈ ദേഷ്യമാണ് സമൂഹത്തിലെ സഹകരണം നിലനിർത്തുന്ന ഒരു പ്രധാന പരിണാമ തന്ത്രം.

ടൂൾ 3: കൂറിന്റെ പശ (Loyalty)

മനുഷ്യൻ ഒരു ഗോത്രജീവിയാണ്. “നമ്മൾ”, “അവർ” എന്ന് തിരിയുന്നത് നമ്മുടെ സഹജവാസനയാണ്. സ്വന്തം കുടുംബത്തോടും ഗോത്രത്തിനോടും കൂറ് പുലർത്തുന്നത് അതിജീവനത്തിന് അനിവാര്യമായിരുന്നു. “രാജ്യദ്രോഹം” പോലുള്ളവ വലിയ ധാർമ്മിക തെറ്റായി നാം കാണുന്നത് ഈ ഗോത്രീയമായ കൂറ് എന്ന സഹജവാസനയുടെ ഭാഗമായാണ്.

​ടൂൾ 4: ശുദ്ധിയുടെ അതിർത്തി (Purity)

അറപ്പ് (Disgust) എന്ന വികാരം യഥാർത്ഥത്തിൽ രൂപപ്പെട്ടത് ചീഞ്ഞ ഭക്ഷണത്തിൽ നിന്നും രോഗങ്ങളിൽ നിന്നും നമ്മെ രക്ഷിക്കാനാണ്. എന്നാൽ ഈ ശാരീരികമായ അറപ്പിന്റെ ആശയം പിന്നീട് സാമൂഹികവും ധാർമ്മികവുമായ തലത്തിലേക്ക് പടർന്നു. ചില പ്രവൃത്തികളെയും ആശയങ്ങളെയും നാം ‘അശുദ്ധം’ എന്ന് മുദ്രകുത്താൻ തുടങ്ങി.

​ട്രാഫിക് ജാമിലാകുന്ന പുരാതന നിയമങ്ങൾ

​ട്രോളി പ്രശ്നത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരാം. എന്തുകൊണ്ടാണ് നമ്മുടെ മനസ്സ് അവിടെ കുഴഞ്ഞുപോയതെന്ന് ഇപ്പോൾ വ്യക്തമാണ്.

• ​ലിവർ വലിക്കുമ്പോൾ: അതൊരു വ്യക്തിപരമല്ലാത്ത തീരുമാനമാണ്. നമ്മുടെ തലച്ചോറിലെ ‘യുക്തിയുള്ള കാൽക്കുലേറ്റർ’ ഉണർന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അത് പറയുന്നു: “അഞ്ചിനേക്കാൾ നല്ലത് ഒന്ന്. ലിവർ വലിക്കുക.” ഇവിടെ, കൂടുതൽ ആളുകളുടെ ക്ഷേമം എന്ന ലക്ഷ്യത്തിനായി, അതായത് ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ആകെ നാശനഷ്ടം എന്ന തത്വത്തിനായി നാം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
• ​തള്ളിയിടുമ്പോൾ: ഇവിടെ നമ്മുടെ പുരാതനമായ ‘സഹാനുഭൂതി’ ടൂൾ ശക്തമായി ഇടപെടുന്നു. “ഒരാളെ കൈകൊണ്ട് മനഃപൂർവ്വം ഉപദ്രവിക്കരുത്” എന്ന ലക്ഷക്കണക്കിന് വർഷം പഴക്കമുള്ള നിയമം ലംഘിക്കപ്പെടുന്നു. നമ്മുടെ വികാരങ്ങൾ യുക്തിപരമായ കണക്കുകൂട്ടലിനെ മറികടക്കുന്നു.

​എല്ലാ ടൂളുകളും ഒരുപോലെയല്ല

​നമ്മുടെ ധാർമ്മികബോധം എന്നത് ഒരൊറ്റ നിയമപുസ്തകമല്ല, മറിച്ച് ഈ ടൂളുകളുടെ ഒരു സമാഹാരമാണ്. പ്രശ്നം എന്തെന്നാൽ, ആധുനിക ലോകത്ത് ഈ ടൂളുകൾ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടും, എല്ലാ ടൂളുകളും ഒരുപോലെ പ്രയോജനകരവുമല്ല.

​’സഹാനുഭൂതി’, ‘നീതിബോധം’ എന്നിവ കൂടുതൽ ആളുകളുടെ ക്ഷേമത്തിനും സഹകരണത്തിനും നേരിട്ട് സഹായിക്കുന്നവയാണ്. എന്നാൽ ‘കൂറ്’ (Loyalty), ‘ശുദ്ധി’ (Purity) എന്നിവയുടെ കാര്യം അങ്ങനെയല്ല. അതിജീവനത്തിനായി രൂപപ്പെട്ട ഈ സഹജവാസനകൾ പലപ്പോഴും ആധുനിക ലോകത്ത് വിപരീതഫലമാണ് ഉണ്ടാക്കുന്നത്.

ഉദാഹരണത്തിന്, ‘കൂറ്’ എന്ന ഗോത്രീയ മനോഭാവം “നമ്മൾ” അല്ലാത്തവരെ (അവർ) ശത്രുക്കളായി കാണാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് വംശീയതയ്ക്കും, അനാവശ്യ യുദ്ധങ്ങൾക്കും, വിഭവങ്ങളുടെ നീതിയുക്തമല്ലാത്ത വിതരണത്തിനും കാരണമാകുന്നു. ഇത് മനുഷ്യരുടെ ആകെ ക്ഷേമത്തെ കുറയ്ക്കുന്നു. അതുപോലെ, ‘ശുദ്ധി’ എന്ന സങ്കല്പം, യഥാർത്ഥത്തിൽ ആർക്കും ദോഷം ചെയ്യാത്ത പല പ്രവൃത്തികളെയും (victimless acts) ‘തെറ്റാ’യി മുദ്രകുത്താനും, ചില വിഭാഗം മനുഷ്യരോട് വിവേചനം കാണിക്കാനും കാരണമാകുന്നു.

​പുരാതന ജഡ്ജിയെ തിരുത്തുമ്പോൾ

​നമ്മുടെ ശരിതെറ്റുകളെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധം എന്നത് ഏതെങ്കിലും ഒരു തത്വചിന്താ ഗ്രന്ഥത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്ന ഒന്നല്ല. അതിന്റെ വേരുകൾ നമ്മുടെ പരിണാമപരമായ ചരിത്രത്തിലാണ്. എന്നാൽ ആ വേരുകളിൽ നിന്ന് വളർന്ന് പന്തലിച്ച ധാർമ്മിക നിയമങ്ങൾ നാം ഒരുമിച്ച് ജീവിക്കാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ ഉണ്ടാക്കിയെടുത്ത സാമൂഹിക കരാറുകളാണ്.

ഈ പരിണാമപരമായ ടൂൾകിറ്റ് ഒരു സമ്മിശ്ര സഞ്ചിയാണ്. ‘സഹാനുഭൂതി’, ‘നീതി’ തുടങ്ങിയവ ഒരു മികച്ച ലോകത്തിന്റെ അടിത്തറയാകുമ്പോൾ, ‘അന്ധമായ കൂറ്’, ‘അശുദ്ധി’ സങ്കല്പങ്ങൾ എന്നിവ നമ്മുടെ ആധുനിക ലോകത്തിന് ചേരാത്ത പുരാതന സോഫ്റ്റ്‌വെയറുകളാണ്.
​അതുകൊണ്ട്, നമ്മുടെ ഉള്ളിലെ ഈ പുരാതന ന്യായാധിപന്റെ എല്ലാ വികാരപരമായ തീരുമാനങ്ങളെയും അപ്പാടെ സ്വീകരിക്കുന്നതിന് പകരം, അവയെ ആധുനിക യുക്തിയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനഃപരിശോധിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. മറ്റുള്ളവർക്ക് സംഭവിക്കുന്ന യഥാർത്ഥ ദോഷം (harm) കുറയ്ക്കുക, പരമാവധി പേരുടെ ക്ഷേമം (well-being) ഉറപ്പാക്കുക എന്നതായിരിക്കണം ആത്യന്തിക ലക്ഷ്യം. സഹാനുഭൂതിയെയും നീതിബോധത്തെയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും, അന്ധമായ ഗോത്രീയതയെയും അനാവശ്യമായ അറപ്പിനെയും യുക്തികൊണ്ട് മറികടക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് നമുക്ക് ശരിക്കും മികച്ച ഒരു ലോകം കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ സാധിക്കുക.