തോമസ് സോവൽ: ‘ട്രേഡ് ഓഫ്’ പഠിപ്പിച്ച സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രജ്ഞൻ – രാകേഷ് ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ എഴുതുന്നു

“സോവലിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ സോഷ്യലിസം നിലനിൽക്കുന്നത് തെളിവുകൾ കൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് വൈകാരികമായ ആകർഷണം കൊണ്ടാണ്. രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളെ കേവലം വികാരവായ്പോടെ സമീപിക്കാതെ, അവയുണ്ടാക്കുന്ന ദീർഘകാല അനന്തരഫലങ്ങളെ ഗൗരവത്തോടെ വിശകലനം ചെയ്യണമെന്ന് തോമസ് സോവെൽ നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.”

സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം

2023-ൽ തന്റെ തൊണ്ണൂറ്റി മൂന്നാം വയസ്സിൽ ആണ് തോമസ് സോവൽ Social justice fallacies എന്ന പുസ്‌തകം പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നത്. ഏതാനും വർഷം മുമ്പ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുസ്തകം, Basic economics: A citizen’s guide to the economy 2004 വായിച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ചിന്തിച്ചു പോയത് എന്തേ തോമസ് സോവലിനെ കുറിച്ചറിയാൻ ഇത്ര വൈകിപ്പോയത് എന്നാണ്.
ആ ആവേശത്തിൽ തുടർച്ചയായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പല പുസ്‌തകങ്ങളും ഞാൻ വായിച്ചു- Economic facts and fallacies- 2008, A conflict of visions- 1987, Intellectuals and society- 2009, Affirmative action around the world: An empirical study- 2004, Maverick: A biography of Thomas Sowell- Jason L. Riley 2021.

എന്നാൽ സോവൽ പറയുന്ന കാര്യങ്ങളോട് നൂറു ശതമാനവും യോജിപ്പില്ല. പൂർണ്ണരായ മനുഷ്യർ ഇല്ലാത്തത് കൊണ്ട് ആരെയും വിഗ്രഹവൽക്കരിക്കേണ്ട കാര്യമില്ല. സാമ്പത്തിക അന്ധവിശ്വാസത്തിൽ നിന്ന് മുക്തമാവാൻ മാത്രമല്ല, ഏതൊരു വിഷയവും വിശകലനം ചെയ്യാൻ എന്റെ ചിന്താ രീതിക്ക് കൃത്യമായ ദിശാബോധം തുറന്ന് തന്നത് തോമസ് സോവലിന്റെ രചനകളാണ്.

ചില ചിന്തകർ മുദ്രാവാക്യങ്ങളിലൂടെ ലോകത്തെ മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ തോമസ് സോവൽ തന്റെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ചെലവഴിച്ചത് ആ മുദ്രാവാക്യങ്ങളെ പൊളിച്ചടുക്കാൻ ആണ്. പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ ബഹളങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ലോകത്ത്, തോമസ് സോവൽ വേറിട്ടുനിൽക്കുന്നത് വ്യക്തത എന്ന ഒരൊറ്റ വാക്കിലാണ്. മഹത്തായ ധാർമ്മിക കാഴ്ചപ്പാടുകൾക്കോ ഉട്ടോപ്യൻ പദ്ധതികൾക്ക് പുറകിനുപോകുന്നതിന് പകരം, അദ്ദേഹം ലളിതമായ ഒരു ചോദ്യത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു—യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണ് ഫലപ്രദമാകുന്നത്? അഞ്ച് പതിറ്റാണ്ടിലേറെയായി സോവൽ വാദിക്കുന്നത്, സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രം അടിസ്ഥാനമാക്കേണ്ടത് നല്ല ഉദ്ദേശങ്ങളിൽ അല്ല മറിച്ച് അതിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങളിലാണ് എന്നതാണ്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലോകവീക്ഷണത്തെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തന്നെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ വരികളിൽ ഒന്നിൽ സംഗ്രഹിക്കാം:

“There are no solutions. There are only trade-offs.”

ഈ കാഴ്ചപ്പാട് അദ്ദേഹത്തെ സ്വതന്ത്ര വിപണിയുടെ ഏറ്റവും സ്വാധീനമുള്ള വക്താക്കളിൽ ഒരാളായും ആധുനിക നയരൂപീകരണ ചിന്താഗതികളുടെ ഏറ്റവും മൂർച്ചയുള്ള വിമർശകനായും മാറ്റി.

മാർക്സിസത്തിൽ നിന്ന് ഫ്രീ മാർക്കറ്റ് ക്യാപിറ്റലിസത്തിലേക്ക്

സോവലിന്റെ ബൗദ്ധിക യാത്ര ശ്രദ്ധേയമാണ്. യുവാവായിരുന്നപ്പോൾ, അസമത്വത്തിനും അനീതിക്കും ഉത്തരം തേടിയ പല വിദ്യാർത്ഥികളെയും പോലെ അദ്ദേഹവും മാർക്സിസത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ പിന്നീട് സർക്കാരിനുള്ളിൽ ജോലി ചെയ്തപ്പോഴും സാമ്പത്തികപരമായ ഡാറ്റകൾ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിച്ചപ്പോഴും, പല സോഷ്യലിസ്റ്റ് നയങ്ങളും അവ ഉദ്ദേശിച്ചതിന് വിപരീത ഫലങ്ങളാണ് ഉണ്ടാക്കുന്നതെന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ഈ അനുഭവമാണ് കേന്ദ്രീകൃത ആസൂത്രണത്തോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംശയത്തിനും, പ്രത്യയശാസ്ത്രത്തേക്കാൾ തെളിവുകൾക്കാണ് മുൻഗണന നൽകേണ്ടതെന്ന നിർബന്ധബുദ്ധിക്കും കാരണമായത്.

“One of the ways of understanding the consequences of economic decisions is to look at them in terms of the incentives they create, rather than the goals they pursue. This means that consequences matter more than intentions – and not just the immediate consequences, but also the longer run repercussions.” – Thomas Sowell

നല്ല ഉദ്ദേശ്യങ്ങൾ വിലകുറഞ്ഞതാണെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയക്കാർക്ക് എപ്പോഴും നല്ല ഉദ്ദേശ്യങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. എന്നാൽ ഇൻസെന്റീവുകൾ ആണ് മനുഷ്യന്റെ പെരുമാറ്റത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നത്, ആ പെരുമാറ്റമാണ് ഫലങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.

അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്ന ചില ഉദാഹരണങ്ങൾ:

• വാടക നിയന്ത്രണം (Rent Control): പാവപ്പെട്ടവരെ സഹായിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചുള്ളതാണെങ്കിലും, ഇത് വീടുകളുടെ ലഭ്യത കുറയ്ക്കാൻ ഇടയാക്കും.
• ക്ഷേമ നയങ്ങൾ (Welfare Policy): കരുണയോടെ ആവിഷ്കരിക്കുന്നതാണെങ്കിലും, ഇത് ആളുകളെ ജോലി ചെയ്യുന്നതിൽ നിന്ന് നിരുത്സാഹപ്പെടുത്തിയേക്കാം.
• സബ്സിഡികൾ: വളർച്ച വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ഇത് കാര്യക്ഷമതയില്ലായ്മയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചേക്കാം.

സോവലിന്റെ ചിന്തകളുടെ ആണിക്കല്ല് ഈ ആശയമാണ്. എല്ലാ നയങ്ങൾക്കും – അത് മിനിമം വേതനമോ, സബ്സിഡിയോ, വാടക നിയന്ത്രണമോ ആകട്ടെ അതിൽ നേട്ടങ്ങളും കോട്ടങ്ങളും (Benefits and Costs) ഉണ്ട്. രാഷ്ട്രീയ സംവാദങ്ങൾ പലപ്പോഴും നയങ്ങളുടെ നേട്ടങ്ങളിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും, മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ദോഷങ്ങളായ തൊഴിലില്ലായ്മ, ക്ഷാമം, പരാശ്രിതത്വം എന്നിവയെ അവഗണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

സോവൽ ക്യാപിറ്റലിസത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നത് അത് കുറ്റമറ്റതായതുകൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് മറ്റ് വഴികളേക്കാൾ നന്നായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത് കൊണ്ടാണ്. വിപണികൾ എങ്ങനെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്ന് അദ്ദേഹം വിവരിക്കുന്നത് ഇങ്ങനെയാണ്:

ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ അറിവ് വിലകളിലൂടെയും (Prices) മത്സരത്തിലൂടെയും വിപണി ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. സെൻട്രൽ പ്ലാനിംഗ് നടത്തുന്ന ഒരു സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥന് പോലും ശേഖരിക്കാൻ കഴിയാത്ത അറിവുകൾ ‘വില’ എന്ന ഘടകത്തിലൂടെ ജനങ്ങളിലേക്ക് എത്തുന്നു. സ്വതന്ത്രവിപണി മികച്ച പ്രകടനത്തിന് പ്രതിഫലം നൽകുകയും പാഴാക്കലുകളെ ശിക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഏത് സർക്കാർ ഓഫീസിനേക്കാളും വേഗത്തിൽ സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് മാറാൻ വിപണിക്ക് കഴിയും.

നേരെമറിച്ച്, കേന്ദ്രീകൃത ആസൂത്രണം (Centralized Planning) സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെക്കാൾ രാഷ്ട്രീയ താല്പര്യങ്ങൾക്കാണ് മുൻഗണന നൽകുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് സോഷ്യലിസത്തെ അദ്ദേഹം സംശയത്തോടെ കാണുന്നത്.

“Socialism is a wonderful idea. It is only as a reality that it has been disastrous. Among people of every race, color, and creed, all around the world, socialism has led to hunger in countries that used to have surplus food to export…. Nevertheless, for many of those who deal primarily in ideas, socialism remains an attractive idea — in fact, seductive. It’s every failure is explained away as due to the inadequacies of particular leaders. Much of the social history of the Western world over the past three decades has involved replacing what worked with what sounded good.” – Thomas Sowell

സോവലിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ സോഷ്യലിസം നിലനിൽക്കുന്നത് തെളിവുകൾ കൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് വൈകാരികമായ ആകർഷണം കൊണ്ടാണ്. അതിന്റെ പരാജയങ്ങൾ എപ്പോഴും ന്യായീകരിക്കപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ വിപണിയുടെ വിജയങ്ങൾ ആരും ശ്രദ്ധിക്കാറുമില്ല.

“Those who once saw Marxism as the way to improve the lot of the poor, may come to see other paths to that goal as more promising, without having changed the goal at all or the value premises behind that goal.” – Thomas Sowell

പാവപ്പെട്ടവരുടെ ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് അതിനുള്ള വഴി മാർക്സിസമല്ല, മറിച്ച് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ മറ്റ് വഴികളാണെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിക്കുന്നു. സോവലിനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ക്യാപിറ്റലിസം എന്നത് വെറും അത്യാഗ്രഹമല്ല, മറിച്ച് പ്രശ്നപരിഹാരത്തിനുള്ള ഏറ്റവും നല്ല മാർഗ്ഗമാണ്.

ചിന്തയും വികാരവും

സോവലിന്റെ വിമർശനം സാമ്പത്തിക കാര്യങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ആളുകൾ എങ്ങനെ ചിന്തിക്കുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ച് കൂടിയാണ് അദ്ദേഹം സംസാരിക്കുന്നത്.

“The problem isn’t that Johnny can’t read. The problem isn’t even that Johnny can’t think. The problem is that Johnny doesn’t know what thinking is; he confuses it with feeling.” – Thomas Sowell

സോവലിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ഭൂരിഭാഗവും നയിക്കപ്പെടുന്നത് കൃത്യമായ വിശകലനങ്ങൾ കൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് വെറും വികാരങ്ങൾ കൊണ്ടാണ്. പല പദ്ധതികളും പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നത് അവ നല്ല കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാൻ ‘ഉദ്ദേശിക്കുന്നു’ എന്നതുകൊണ്ടാണ്, അല്ലാതെ അവ പ്രായോഗികമായി വിജയിക്കുന്നത് കൊണ്ടല്ല. തെളിവുകൾക്ക് പകരം ആകർഷകമായ വാക്കുകൾ (Rhetoric) ഉപയോഗിച്ചാണ് പല വാദങ്ങളും ജയിക്കുന്നത്.

“Rhetoric is no substitute for reality. Emotions neither prove nor disprove facts.” – Thomas Sowell

വസ്തുതകളെ വികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ നിർബന്ധം കാരണമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ എഴുത്തുകൾ പലപ്പോഴും കടുപ്പമേറിയതായി (Blunt) തോന്നുന്നത്. കേൾക്കാൻ സുഖമുള്ള കാര്യങ്ങളേക്കാൾ, യാഥാർത്ഥ്യവുമായി തട്ടിച്ചു നോക്കുമ്പോൾ നിലനിൽക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾക്കാണ് അദ്ദേഹം പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്.

ലാളിത്യവും സത്യവും

സോവലിന്റെ എഴുത്തുകളുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത അവയുടെ വ്യക്തതയാണ്. ബുദ്ധിജീവികൾ ഉപയോഗിക്കുന്ന കടുപ്പമേറിയ വാക്കുകളെയും (Jargon) അനാവശ്യമായ സങ്കീർണ്ണതകളെയും അദ്ദേഹം വിശ്വസിക്കുന്നില്ല.

“People who pride themselves on their ‘complexity’ and deride others for being ‘simplistic’ should realize that the truth is often not very complicated. What gets complex is evading the truth.” – Thomas Sowell

മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറഞ്ഞാൽ, വ്യക്തമല്ലാത്ത ഭാഷ പലപ്പോഴും മോശം ന്യായവാദങ്ങളെ മറച്ചുവെക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നതാണ്. വ്യക്തമായ ചിന്തകളിൽ നിന്ന് മാത്രമേ വ്യക്തമായ സംസാരം ഉണ്ടാവുകയുള്ളൂ.

ഇതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തോട് വിയോജിക്കുന്നവർക്ക് പോലും അദ്ദേഹത്തെ അവഗണിക്കാൻ കഴിയാത്തത്: ഏത് വലിയ വാദത്തെയും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ കാര്യങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കി ലളിതമായി അവതരിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിയുന്നു.

സമത്വം, ഉത്തരവാദിത്തം, യാഥാർത്ഥ്യം

വംശം, സമത്വം, സർക്കാർ നയങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള സോവലിന്റെ അഭിപ്രായങ്ങൾ എന്നും ചർച്ചകൾക്കും വിവാദങ്ങൾക്കും വഴിതെളിച്ചിട്ടുണ്ട്. പ്രത്യേക പരിഗണനകളും (Preferential treatment) സർക്കാരിന്റെ പക്ഷപാതപരമായ നിലപാടുകളും നീതിക്ക് പകരം ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ അതൃപ്തിയാണ് ഉണ്ടാക്കുന്നതെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിക്കുന്നു.

“When people get used to preferential treatment, equal treatment seems like discrimination. If you have always believed that everyone should play by the same rules and be judged by the same standards, that would have gotten you labelled a radical 60 years ago, a liberal 30 years ago and a racist today.” – Thomas Sowell

അദ്ദേഹത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ആളുകൾ പ്രത്യേക ആനുകൂല്യങ്ങൾക്കും പരിഗണനകൾക്കും ശീലിച്ചു കഴിഞ്ഞാൽ, പിന്നെ എല്ലാവരെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നത് അവർക്ക് വിവേചനമായി തോന്നും. മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ഫലങ്ങളുണ്ടാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതല്ല നീതി; മറിച്ച് എല്ലാവർക്കും ഒരേ നിയമങ്ങൾ ബാധകമാക്കുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ നീതി.

സമൂഹത്തിന് വേണ്ടി ഒന്നും ചെയ്യാതെ എപ്പോഴും വിമർശിച്ചു മാത്രം ഇരിക്കുന്നവരെ അദ്ദേഹം കഠിനമായി പരിഹസിക്കുന്നു.

“The beauty of doing nothing is that you can do it perfectly. Only when you do something is it almost impossible to do it without mistakes. Therefore people who are contributing nothing to society, except their constant criticisms, can feel both intellectually and morally superior.” – Thomas Sowell

നന്നായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനം കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നതിനേക്കാൾ വളരെ എളുപ്പമാണ് വിപണികളെയും വ്യവസ്ഥിതികളെയും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത് എന്ന് അദ്ദേഹം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

ഗവൺമെന്റും അധികാര പരിധികളും

സോവൽ ഒരിക്കലും ഗവൺമെന്റിന് എതിരല്ല. നിയമം നടപ്പിലാക്കുന്നതിലും, രാജ്യസുരക്ഷയിലും, പൊതുവായ അച്ചടക്കം നിലനിർത്തുന്നതിലും ഗവൺമെന്റിന് വലിയ പങ്കുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ സമൂഹത്തെ മുഴുവനായി മാറ്റിവരയ്ക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന വലിയ ഉദ്യോഗസ്ഥ സംവിധാനങ്ങളെ (Bureaucracy) അദ്ദേഹം സംശയത്തോടെയാണ് കാണുന്നത്.

ഗവൺമെന്റുകൾ പലപ്പോഴും താഴെ പറയുന്ന തെറ്റുകൾ വരുത്തുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിക്കുന്നു:

• ഇൻസെന്റീവുകളെ തെറ്റായി മനസ്സിലാക്കുന്നു: ഒരു നിയമം വരുമ്പോൾ ജനങ്ങൾ അതിനോട് എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കും എന്ന് പലപ്പോഴും ഗവൺമെന്റ് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.
• രാഷ്ട്രീയ സമ്മർദ്ദങ്ങൾക്ക് വഴങ്ങുന്നു: തെളിവുകൾക്ക് അനുസരിച്ചല്ല, മറിച്ച് വോട്ട് ബാങ്കിനും രാഷ്ട്രീയ ലാഭത്തിനും അനുസരിച്ചാണ് പലപ്പോഴും തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നത്.
• ആശ്രയത്വം ഉണ്ടാക്കുന്നു: ജനങ്ങളെ സ്വയം പര്യാപ്തരാക്കുന്നതിന് പകരം ദീർഘകാലത്തേക്ക് സർക്കാരിനെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നവരാക്കി മാറ്റുന്നു.
• പരാജയങ്ങൾ സമ്മതിക്കില്ല: ഒരു പദ്ധതി പരാജയപ്പെട്ടാൽ അത് അംഗീകരിക്കാൻ ഗവൺമെന്റുകൾക്ക് വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.

അദ്ദേഹത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, വിപണിയിലെ വികേന്ദ്രീകൃതമായ അധികാരത്തേക്കാൾ (Market Power) അപകടകരമാണ് ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ മാത്രം കുമിഞ്ഞുകൂടുന്ന രാഷ്ട്രീയ അധികാരം.

എന്തുകൊണ്ട് സോവൽ ഇന്ന് പ്രസക്തനാകുന്നു?

വികാരങ്ങൾക്കും, പ്രകടനപരമായ രാഷ്ട്രീയത്തിനും (Emotional politics), സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ രോഷപ്രകടനങ്ങൾക്കും പ്രാധാന്യമുള്ള ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ, സൗവലിന്റെ സന്ദേശം അതിന്റെ ലാളിത്യം കൊണ്ട് വിപ്ലവകരമായി തോന്നുന്നു:

ചിന്തിക്കുക. അളന്നു നോക്കുക. താരതമ്യം ചെയ്യുക. അനന്തരഫലങ്ങൾ പരിശോധിക്കുക.

തെളിവുകളില്ലാത്ത കരുണ, ആരെയാണോ സഹായിക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് അവർക്ക് തന്നെ വിനയാകുമെന്ന് അദ്ദേഹം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. നല്ല ഉദ്ദേശ്യങ്ങൾ നല്ല ഫലങ്ങൾ നൽകുമെന്ന് യാതൊരു ഉറപ്പുമില്ല. ഓരോ നയത്തിനും അതിന്റേതായ വില നൽകേണ്ടി വരും.

എല്ലാറ്റിലുമുപരി, യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് വിലപേശാൻ കഴിയില്ല എന്ന് അദ്ദേഹം പഠിപ്പിക്കുന്നു.

ക്യാപിറ്റലിസത്തെ പ്രതിരോധിക്കുക എന്നത് മാത്രമല്ല; മറിച്ച് ചിന്താപരമായ ഒരു അച്ചടക്കം (Discipline of thought) വളർത്തിയെടുക്കുക എന്നതാണ് സോവൽ പഠിപ്പിക്കുന്നത്. വെറും ആഗ്രഹങ്ങൾക്ക് പകരം കഠിനമായ സത്യങ്ങളെ സ്വീകരിക്കാൻ അദ്ദേഹം നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

അവസാനമായി പറഞ്ഞാൽ, സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രത്തേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള ഒന്നാണ് സൗവൽ പഠിപ്പിക്കുന്നത്:

അറിവ് ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ ഉപയോഗിക്കാൻ അദ്ദേഹം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നു (Intellectual responsibility).